ਦਿੱਲੀ – ਰੂਸ-ਯੂਕਰੇਨ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਫ਼ੌਜੀ ਰਣਨੀਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸਿਧਾਂਤ ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਯੁੱਧ ਖ਼ਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਰੂਸ-ਯੂਕਰੇਨ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਰਣਨੀਤੀ ‘ਤੇ ਕਿਉਂ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ? ਸਿਖਰ ਸੈਨਾ ਦੇ ਕਮਾਂਡਰਾਂ ਦੀ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਰਾਜਨਾਥ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੁਚੇਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜੰਗਾਂ ਹੁਣ ਰਵਾਇਤੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀਆਂ ਪਰ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜੰਗਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਬਦਲ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲੜੀ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਯੁੱਧ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਯੁੱਧ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਰੂਸ-ਯੂਕਰੇਨ ਯੁੱਧ ਆਪਣੇ ਸਿਖਰ ‘ਤੇ ਹੈ। ਇਸ ਜੰਗ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਚਿੰਤਤ ਹੈ। ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਹੁਣ ਯੁੱਧ, ਸਾਈਬਰ, ਸੂਚਨਾ, ਸੰਚਾਰ ਅਤੇ ਵਿੱਤ ਸਾਰੇ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਏ ਹਨ। ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਹੀ ਫ਼ੌਜੀ ਰਣਨੀਤੀ ਵਿਚ ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਯੁੱਧ ਦੀ ਗੱਲ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ‘ਚ ਸਵਾਲ ਉੱਠਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਜੰਗ ਕੀ ਹੈ? ਯੁੱਧ ਦੀ ਇਹ ਤਕਨੀਕ ਕਿੰਨੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੈ? ਫ਼ੌਜੀ ਰਣਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਇਸਦਾ ਕੀ ਮਹੱਤਵ ਹੈ? ਇਹ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ. ਆਓ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਮਾਹਿਰਾਂ ਦੀ ਕੀ ਰਾਏ ਹੈ।
ਰੱਖਿਆ ਮਾਹਿਰ ਅਭਿਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਯੁੱਧ ਵੀ ਫ਼ੌਜੀ ਰਣਨੀਤੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ। ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਯੁੱਧ ਨੂੰ ਗ਼ਲਤ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਆਰਥਿਕ ਹੇਰਾਫੇਰੀ, ਸਾਈਬਰ ਯੁੱਧ, ਅਨਿਯਮਿਤ ਯੁੱਧ, ਜਾਸੂਸੀ, ਪ੍ਰੌਕਸੀ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ, ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਕੂਟਨੀਤਕ ਦਬਾਅ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸੌਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਪ੍ਰਚਾਰ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਨਾਲ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਹੈ। ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਯੁੱਧ ਰਵਾਇਤੀ ਯੁੱਧ, ਅਨਿਯਮਿਤ ਯੁੱਧ ਅਤੇ ਸਾਈਬਰ ਯੁੱਧ ਦੇ ਨਾਲ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਯੁੱਧ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਯੁੱਧ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਉੱਭਰ ਰਿਹਾ ਸੰਕਲਪ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸ ਨੂੰ ਅਜੇ ਤੱਕ ਸਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸਰਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਯੁੱਧ ਨੂੰ ਗ਼ੈਰ-ਫ਼ੌਜੀ ਸਾਧਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਉੱਤੇ ਹਾਵੀ ਹੋਣ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਢੰਗ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਧੀ ਦਾ ਆਮ ਉਦੇਸ਼ ਲੜਾਈ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਰੋਧੀ ਦੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪਾਉਣਾ ਜਾਂ ਅਯੋਗ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ।
ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਯੁੱਧ ਦੇ ਤਹਿਤ ਅਫ਼ਵਾਹਾਂ, ਗਲਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਫਰਜ਼ੀ ਖਬਰਾਂ ਫੈਲਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਲਗਾਤਾਰ ਅਜਿਹਾ ਕਰਕੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਅਤੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਦੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਸੌਖਾ ਹੈ। ਮੌਜੂਦਾ ਹਾਲਾਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਹੁਣ ਜੰਗੀ ਰਣਨੀਤੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, ਫਰੈਂਕ ਜੀ. ਹਾਫਮੈਨ ਨੂੰ ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਯੁੱਧ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪਿਤਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
1947 ਤੋਂ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਯੁੱਧ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਰਾਕਸੀ ਵਜੋਂ ਭਾਰਤ ਵਿਰੁੱਧ ਅੱਤਵਾਦੀ ਭੇਜਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਜੰਗ ਦੇ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਜੰਗ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।
2006 ਦੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲ-ਲੇਬਨਾਨ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਹਿਜ਼ਬੁੱਲਾ ਸ਼ੀਆ ਸਮੂਹ ਦੁਆਰਾ ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਯੁੱਧ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਉਸਨੇ ਗੁਰੀਲਾ ਯੁੱਧ, ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੀ ਨਵੀਨਤਾਕਾਰੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸੂਚਨਾ ਸੰਚਾਲਨ ਵਰਗੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਣਨੀਤਕ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ।
ਸਾਲ 2014 ਵਿੱਚ, ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕ੍ਰੀਮੀਆ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਰੂਸ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਯੁੱਧ ਵਿਧੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਾਰ, ਆਰਥਿਕ ਹੇਰਾਫੇਰੀ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਬਗਾਵਤ ਅਤੇ ਕੂਟਨੀਤਕ ਦਬਾਅ ਵਰਗੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।
ਚੀਨ ਨੇ ਕਈ ਵਾਰ ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਯੁੱਧ ਰਾਹੀਂ ਤਾਈਵਾਨ ਨੂੰ ਜੰਗ ਦੀ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਉਹ ਤਾਇਵਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਣਾਅ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੰਗ ਵਰਗੇ ਹਾਲਾਤ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਅਸਲ ਕੰਟਰੋਲ ਰੇਖਾ (ਐੱਲਏਸੀ) ‘ਤੇ ਭਾਰਤ-ਚੀਨ ਸਬੰਧਾਂ ‘ਚ ਤਣਾਅ ਦਰਮਿਆਨ ਭਾਰਤ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਚੀਨ ਦੀਆਂ ਸੌ ਤੋਂ ਵੱਧ ਐਪਾਂ ‘ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਇਸ ਕਦਮ ਨਾਲ ਚੀਨ ਦੀ ਜ਼ੇਨਹੂਆ ਵਰਗੀਆਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੇ ਸੰਚਾਲਨ ‘ਤੇ ਕੋਈ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਪਵੇਗਾ ਜੋ ਨਿੱਜੀ ਡਾਟਾ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਕ ਚੀਨ ਦੀ ਜ਼ੇਨਹੂਆ ਡੇਟਾ ਕੰਪਨੀ ਭਾਰਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕਈ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਡਾਟਾ ਵੀ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ‘ਚ ਅਜਿਹੇ ਅੰਕੜੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨਾ ਭਾਰਤ ਸਮੇਤ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਵੱਡਾ ਖਤਰਾ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਯੁੱਧ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਰੂਸ-ਯੂਕਰੇਨ ਯੁੱਧ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਰਾਜਨਾਥ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਚੋਟੀ ਦੇ ਸੈਨਾ ਕਮਾਂਡਰਾਂ ਨੂੰ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੰਭਾਵੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਚੁਣੌਤੀ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹਿਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਗੈਰ-ਰਵਾਇਤੀ ਯੁੱਧ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਦਰਅਸਲ ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਇਹ ਟਿੱਪਣੀ ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਆਰਮੀ ਕਮਾਂਡਰਾਂ ਦੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ। ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਥਿਤੀ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਫੌਜ ਦੀ ਸੰਚਾਲਨ ਤਿਆਰੀ ਲਈ ਵੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਵਾਰਫੇਅਰ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ।