ਮੂੰਹ ਅਤੇ ਜੀਭ, ਪਾਚਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਆਯੁਰਵੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ਮੂੰਹ ਦੀ ਅਣਡਿੱਠੀ ਸਫਾਈ ਕਈ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਰੀਰ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਸਿਹਤ ਲਈ ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਰੱਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਰਕ ਸੰਹਿਤਾ ਵਿੱਚ ਮੂੰਹ ਦੀ ਸਫਾਈ ਲਈ ਕੁਝ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਰੋਗ ਰੋਕਥਾਮ ਅਤੇ ਉਪਚਾਰ ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹਨ। ਇਹ ਤਕਨੀਕਾਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੇ 3000 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਸਵੇਰ ਦੀ ਦਿਨਚਰਿਆ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਆਓ ਅਸੀਂ ਵੀ ਇਸ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗਿਆਨ ਦਾ ਲਾਭ ਉਠਾਈਏ।
ਹਰ ਸਵੇਰੇ, ਸ਼ੌਚ ਦੇ ਬਾਅਦ ਆਪਣੀ ਜੀਭ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰੋ। ਜੀਭ ਉੱਤੇ ਪਰਤ ਹੋਣਾ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ (ਅਮਾ) ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰਤ ਦਾ ਰੰਗ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅਸੰਤੁਲਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਚਰਕ ਸੰਹਿਤਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ:
“ਜੀਭ ਦੇ ਮੁੱਢ ‘ਤੇ ਜਮ੍ਹਾ ਹੋਈ ਗੰਦਗੀ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਦਬੂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਜੀਭ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸਾਫ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।”
ਜੀਭ ਦੀ ਸਫਾਈ (ਜੀਵ-ਸ਼ੋਧਨ) ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ। ਜੀਭ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਦੋਸ਼ ਦੇ ਅਧਾਰ ‘ਤੇ ਸੋਨੇ (ਵਾਤ), ਚਾਂਦੀ (ਪਿੱਤ) ਜਾਂ ਤਾਂਬੇ (ਕਫ) ਦੇ ਚਮਚੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਖੁਰਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਨੀਮ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਜਾਂ ਲੱਕੜ ਦੇ ਸਕਰੇਪਰ ਵੀ ਵਰਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਚਨ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹਨ।
ਮੂੰਹ ਅਤੇ ਦੰਦਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਫਾਈ ਕਰੋ। ਆਯੁਰਵੇਦ ਸਵੇਰੇ ਅਤੇ ਹਰ ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚਿਊਇੰਗ ਸਟਿੱਕਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਦੰਦਾਂ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਚਿਊਇੰਗ ਸਟਿੱਕ ਤਕਰੀਬਨ 9 ਇੰਚ ਲੰਬੀ ਅਤੇ ਛੋਟੀ ਉਂਗਲੀ ਜਿੰਨੀ ਮੋਟੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਤੋਂ ਬਣੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਵਾਦ ‘ਕਸ਼ਾਯ’ (ਕਸੈਲਾ), ‘ਕਟੂ’ (ਤੀਖਾ), ਜਾਂ ‘ਤਿਕਤਾ’ (ਕੌੜਾ) ਹੋਵੇ। ਸਟਿੱਕ ਦੇ ਇੱਕ ਸਿਰੇ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਕੁੱਟ ਕੇ ਨਰਮ ਕਰੋ ਅਤੇ ਫਿਰ ਚਬਾਓ। ਇਹ ਚਬਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਟਿੱਕ ਖਾਸ ਔਸ਼ਧੀ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਤਾਜ਼ੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਤੋਂ ਲੈਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨੀਮ, ਮੁਲੇਠੀ, ਅਰਜੁਨ, ਆਦਿ। ਇਹ ਦੰਦਾਂ ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਦੀ ਸਿਹਤ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹਨ।
ਸਮਕਾਲੀ ਖੋਜ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਆਯੁਰਵੈਦਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਸਾਰੀਆਂ ਚਿਊਇੰਗ ਸਟਿੱਕਾਂ ਚਿਕਿਤਸਕ ਅਤੇ ਕੈਂਸਰ ਵਿਰੋਧੀ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ।
ਮੂੰਹ ਦੀ ਗੰਧ ਦੰਦਾਂ, ਮਸੂੜਿਆਂ ਜਾਂ ਪਾਚਨ ਤੰਤਰ ਦੀ ਗੜਬੜ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਲਾਭਕਾਰੀ ਨੁਸਖਾ ਪੁਦੀਨੇ ਦੀ ਚਾਹ ਨਾਲ ਵਾਰੰਵਾਰ ਕੁੱਲਾ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਪੁਦੀਨੇ ਦੇ ਪੱਤੇ ਉਬਾਲ ਕੇ ਜਾਂ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ 5 ਮਿੰਟ ਲਈ ਪੱਤੇ ਭਿਉਂ ਕੇ ਬਣਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸੁੱਕੇ ਪੱਤੇ ਅਤੇ ਕਾਲਾ ਨਮਕ ਮਿਲਾ ਕੇ ਦੰਦ ਮੰਜਨ ਵੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਕਵਲ ਗ੍ਰਹਾ (ਤੇਲ ਕੁੱਲਾ) – ਸਿਹਤਮੰਦ ਦੰਦਾਂ ਅਤੇ ਮਸੂੜਿਆਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਅਤੇ ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਸੜਨ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ ਲਈ, ਤਿਲਾਂ ਦੇ ਤੇਲ ਨਾਲ ਗਰਾਰੇ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਮਸੂੜਿਆਂ ਦੀ ਮਾਲਿਸ਼ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ। ਇਸ ਤਕਨੀਕ ਨੂੰ ਕਵਲ ਗ੍ਰਹਿ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਰਕ ਸੰਹਿਤਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ, “ਇਸ ਨਾਲ ਜਬਾੜੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘਾਈ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਢਿੱਲੀ ਚਮੜੀ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਵਾਦ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਦਾ ਸੁਆਦ ਚੰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਕਦੇ ਗਲੇ ਦੀ ਖੁਸ਼ਕੀ ਜਾਂ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ ਦਾ ਫਟਣਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੰਦ ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਤੇ ਸਿਹਤਮੰਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਦਰਦ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਅਤੇ ਖੱਟੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਸਖ਼ਤ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਚਬਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।”
ਇਸ ਲਈ 1 ਚਮਚਾ ਤਿਲ ਦਾ ਤੇਲ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਲਵੋ, 10–20 ਮਿੰਟ ਲਈ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਘੁਮਾਓ, ਪਰ ਨਿਗਲੋ ਨਾ। ਜੇ ਤੇਲ ਦੁੱਧੀ-ਸਫੈਦ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਅਭਿਆਸ ਠੀਕ ਹੈ। ਪੀਲਾ ਰਹਿ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਘੱਟ ਸਮਾਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਤੇਲ ਥੁੱਕ ਦਿਓ ਅਤੇ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਕੁੱਲਾ ਕਰੋ।
ਇਹ ਅਭਿਆਸ ਨਾ ਸਿਰਫ ਦੰਦਾਂ ਲਈ, ਪਰ ਚਿਹਰੇ, ਸਿਰ ਅਤੇ ਵਾਲਾਂ ਲਈ ਵੀ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ। ਤਿਲਾਂ ਦੇ ਤੇਲ ਨਾਲ ਗਰਾਰੇ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵਾਲਾਂ ਦਾ ਵਾਧਾ ਅਤੇ ਚਮਕ ਵਧਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲਾਂ ਦਾ ਸਫੈਦ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਝੜਨਾ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗਿਆਨ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਖੰਘ ਅਤੇ ਗਲੇ ਦੀਆਂ ਇਨਫੈਕਸ਼ਨਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅੱਖਾਂ, ਕੰਨ, ਗਲ੍ਹਾ ਆਦਿ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਤਵੱਚਾ ਨੂੰ ਪੋਸ਼ਣ, ਝੁਰੀਆਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਚਮਕ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਸਾਰੇ ਅਭਿਆਸ ਆਪਣੀ ਸਵੇਰ ਦੀ ਦਿਨਚਰਿਆ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਓ ਅਤੇ ਅੰਤਰ ਆਪ ਹੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰੋ!
ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ www.dhyanfoundation.com ‘ਤੇ ਜਾਓ।