ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਦਰ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੈ !

ਪੰਜਾਬ ਜੋ ਕਦੇ ਵੱਡੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ, ਰੌਣਕਭਰੇ ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧ ਰਹੀ ਆਬਾਦੀ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਅੱਜ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਜਨਸੰਖਿਆਕ ਬਦਲਾਅ ਵਿਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਦਰ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਲਗਾਤਾਰ ਘੱਟ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵੱਧ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਬਦਲਾਅ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ, ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਲਈ ਨਵੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਤਾਜ਼ਾ ਸੈਂਪਲ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਸਿਸਟਮ ( ਐਸਆਰਐਸ) ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕੁੱਲ ਪ੍ਰਜਨਨ ਦਰ ਟੀਆਰ ਐਫ 1.4 ਤੱਕ ਘਟ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ 2.1 ਦੇ ਪੱਧਰ ਨਾਲੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਘੱਟ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਘਟਦੀ ਜਨਮ ਦਰ: ਜਨਮ ਦਰ ਕਿਸੇ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀ 1,000 ਲੋਕਾਂ ‘ਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਜਨਮਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। 2024 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਜਨਮ ਦਰ 13.6 ਰਹੀ, ਜੋ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਔਸਤ 18.3 ਨਾਲੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਘੱਟ ਹੈ। ਹਰਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦਰ 18.5 ਅਤੇ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ 14.0 ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਪਿਛਲੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਜਨਮ ਦਰ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਕਮੀ ਆਈ ਹੈ। ਛੋਟੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਸੋਚ, ਦੇਰੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ, ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵੱਲ ਪ੍ਰਵਾਸ, ਵਧਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਤੇ ਮਹਿੰਗਾਈ ਇਸ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਅੱਜ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਜੋੜੇ ਘੱਟ ਬੱਚੇ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ, ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਖਰਚੇ ਕਾਫ਼ੀ ਵਧ ਗਏ ਹਨ। ਲੋਕ ਹੁਣ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲੋਂ ਜੀਵਨ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਨੂੰ ਵੱਧ ਮਹੱਤਵ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਜਨਨ ਦਰ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਕਮੀ: ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਟੀਐਫਆਰ 1.4 ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਪੱਧਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਲਈ ਜਿੰਨੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਗਿਣਤੀ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਹੀ। ਜਾਪਾਨ, ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ ਅਤੇ ਕਈ ਯੂਰਪੀ ਦੇਸ਼ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਘੱਟ ਪ੍ਰਜਨਨ ਅਤੇ ਬੁੱਢੀ ਹੋ ਰਹੀ ਆਬਾਦੀ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਵੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਬਜ਼ੁਰਗ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ: ਜਿੱਥੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘੱਟ ਰਹੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਵੱਧ ਰਹੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ 60 ਸਾਲ ਤੋਂ ਉਪਰ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਲਗਭਗ 11.5% ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਔਸਤ 9.7% ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਹੈ। ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਹਿੱਸਾ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਹੈ।

ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ 15 ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ ਘਟ ਰਹੀ ਹੈ। 0 ਤੋਂ 4 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਾਲੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਕੇਵਲ 6% ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਔਸਤ 7.9% ਹੈ। ਇਹ ਸਾਫ਼ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬੁੱਢੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।

ਇਸ ਬਦਲਾਅ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ

1. ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ: ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਪਰਿਵਾਰ ਘੱਟ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਕਰੀਅਰ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।

2. ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵੱਲ ਪ੍ਰਵਾਸ: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨੌਜਵਾਨ ਕੈਨੇਡਾ, ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ, ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਯੂਕੇ ਵੱਲ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘੱਟ ਰਹੀ ਹੈ।

3. ਸ਼ਹਿਰੀ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ: ਸ਼ਹਿਰੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਖਰਚੇ ਵੱਧ ਹਨ ਅਤੇ ਲੋਕ ਛੋਟੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।

4. ਆਰਥਿਕ ਦਬਾਅ: ਮਹਿੰਗਾਈ, ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਵਧਦੇ ਖਰਚੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਘੱਟ ਬੱਚੇ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵੱਲ ਧੱਕ ਰਹੇ ਹਨ।

5. ਸਮਾਜਿਕ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ: ਆਧੁਨਿਕ ਪਰਿਵਾਰ ਹੁਣ ਨਿੱਜੀ ਆਜ਼ਾਦੀ, ਕਰੀਅਰ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਸਥਿਰਤਾ ਨੂੰ ਵੱਧ ਮਹੱਤਵ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।

ਬੁੱਢੀ ਹੋ ਰਹੀ ਆਬਾਦੀ ਨਾਲ ਚੁਣੌਤੀਆਂ: ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਘਾਟ: ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਉਦਯੋਗ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਦਬਾਅ: ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਹਸਪਤਾਲ, ਡਾਕਟਰੀ ਸਹੂਲਤਾਂ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਦੀ ਲੋੜ ਪਵੇਗੀ।

ਆਰਥਿਕ ਬੋਝ: ਘੱਟ ਨੌਜਵਾਨ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਪੈਨਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦਾ ਭਾਰ ਝੇਲਣਾ ਪਵੇਗਾ।

ਇਕੱਲਾਪਨ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ: ਕਈ ਬਜ਼ੁਰਗ ਮਾਪੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਇਕੱਲੇ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਾਨਸਿਕ ਤਣਾਅ ਅਤੇ ਇਕੱਲਾਪਨ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ ਵੀ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ: ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਲੜਕੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਜੇ ਵੀ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਔਸਤ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਹੈ। 2022-24 ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹਰ 1,000 ਲੜਕਿਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ 910 ਲੜਕੀਆਂ ਦਾ ਜਨਮ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਆਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਸਮਾਜ ਲਈ ਅਜੇ ਵੀ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਚਿੰਤਾ ਹੈ।

ਕੀ ਘੱਟ ਜਨਮ ਦਰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਹੈ?

ਘੱਟ ਜਨਮ ਦਰ ਦੇ ਕੁਝ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਪੱਖ ਵੀ ਹਨ। ਛੋਟੇ ਪਰਿਵਾਰ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਵਧੀਆ ਸਿੱਖਿਆ, ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਸੁਵਿਧਾਵਾਂ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮਹਿਲਾ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ ਅਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਵੀ ਹੈ। ਪਰ ਜੇਕਰ ਪ੍ਰਜਨਨ ਦਰ ਬਹੁਤ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਘੱਟ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਤੁਲਨ ਲਈ ਖਤਰਾ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਅੱਗੇ ਦਾ ਰਾਹ:

ਨਤੀਜਾ

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਘਟਦੀ ਜਨਮ ਦਰ ਅਤੇ ਵਧਦੀ ਬਜ਼ੁਰਗ ਆਬਾਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਜਨਸੰਖਿਆਕ ਬਦਲਾਅ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਢਾਂਚੇ, ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਆ ਰਹੇ ਬਦਲਾਅ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਵੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਸਹੀ ਨੀਤੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਇਸ ਚੁਣੌਤੀ ਨੂੰ ਮੌਕੇ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਲਈ ਬਿਹਤਰ ਭਵਿੱਖ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।