ਜਿੱਥੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਗਠੀਏ ਦੇ ਮਰੀਜ਼ ਇਲਾਜ ਲਈ ਫਿਜ਼ੀਓਥੈਰੇਪਿਸਟਾਂ ਕੋਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ (psychosomatic) ਕਾਰਨਾਂ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਗਠੀਆ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਘੁਟਣ (emotional congestion) ਦਾ ਹੀ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹੈ, ਜੋ ਅਕਸਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੀਹਵਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਘੇਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਕੜਨ ਜੋੜਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਰਲ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸੁਕਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋੜਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਰਗੜ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਅਤੇ ਭੁਰਭੁਰਾ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਗੁੱਟ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਦਰਦ, ਉੱਠਣ ਵੇਲੇ ਗੋਡਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਜਾਂ ਗਿੱਟਿਆਂ, ਮੋਢਿਆਂ ਅਤੇ ਲਿਖਣ ਵੇਲੇ ਉਂਗਲਾਂ ਦੇ ਜੋੜਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ—ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਜੋੜਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੀ ਦਰਦ ਗਠੀਏ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੈ। ਆਯੁਰਵੇਦ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਦਰਦ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਤੱਤਾਂ (Ama) ਦਾ ਇਕੱਠਾ ਹੋਣਾ ਹੈ ਜੋ ਸੋਜ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਤੁਰੰਤ ਸੁਧਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਤਾਂ ਗਠੀਆ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਜੜ੍ਹ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਗਠੀਏ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਉਣ ਲਈ, ਇਸ ਨੂੰ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਠੀਕ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਯੋਗ ਅਤੇ ਆਯੁਰਵੇਦ ਸਮੱਸਿਆ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਤੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਜੜ੍ਹ ਹੈ ‘ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਕੇਂਦਰ’—ਵਿਅਕਤੀ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਜਕੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਧਿਆਤਮਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ (Clairvoyantly) ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਛੋਟੇ ਜੀਵਾਂ/ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਵਾਂਗ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਉੱਡਦੀਆਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਬੈਠਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਥਾਂ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਜਾਂ ਅਸਥਿਰਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਆਪਣੀ ਬਸਤੀ ਬਣਾ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਰੀਰ ਦੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ‘ਪ੍ਰਾਣ ਸ਼ਕਤੀ’ ਨੂੰ ਨਿਚੋੜਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਣ ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚੋਂ ‘ਪ੍ਰਾਣ ਸ਼ਕਤੀ’ ਲਗਾਤਾਰ ਘਟਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਹਿੱਸਾ ਊਰਜਾ ਲਈ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੜਫਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਦਮ ਘੁਟਣ ਵੇਲੇ ਇਨਸਾਨ ਸਾਹ ਲਈ ਤੜਫਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਖਿੱਚ ਅਤੇ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਸਰੀਰ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਤਿੱਖੀ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਐਲਰਜੀ ਵਾਂਗ ਉੱਥੇ ਸੋਜ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਸਥਿਤੀ ਗਠੀਏ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਲਈ, ਬਸ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਜਕੜੇ ਜਾਣਾ ਬੰਦ ਕਰੋ, ਭਾਵੁਕ ਹੋਣਾ ਛੱਡ ਦਿਓ। ਪਰ ਫਿਰ ਤੁਸੀਂ ਪੁੱਛੋਗੇ ਕਿ ਇੱਕ ਆਮ ਇਨਸਾਨ ਲਈ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਸੰਭਵ ਹੈ? ਹਾਂ, ਇਹ ਬਿਲਕੁਲ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਆਪਣੇ ਲਈ, ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਅਨੁਭਵਾਂ ਲਈ ਜਿਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਅਜਿਹਾ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਜਕੜੇ ਜਾਣ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੀ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਪਰ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਉਂਦੇ ਹੋ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹੋ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਦੂਜੇ ਲੋਕ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਜਕੜਨ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਗਠੀਏ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸਰਲ ਤਰੀਕਾ ਹੈ ਭਾਵੁਕ ਹੋਣਾ ਬੰਦ ਕਰਨਾ। ਜੇਕਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਓ ਯੋਗਾ ਅਤੇ ਆਯੁਰਵੇਦ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈਏ।
ਕਿਉਂਕਿ ਸਮੱਸਿਆ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਸਰੀਰਕ ਪੱਧਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਹੱਲ ਵੀ ਸੰਪੂਰਨ (holistic) ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਸਨਾਤਨ ਕ੍ਰਿਆ – ਦ ਏਜਲੈਸ ਡਾਈਮੇਂਸ਼ਨ’ (Sanatan Kriya- The Ageless Dimension) ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਸੂਰਯ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਭਾਰੀ ਪ੍ਰਾਣ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਤੋੜ ਕੇ ਭਾਰੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਪਾਉਣ ਦੀ ਇੱਕ ਤਕਨੀਕ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਭਾਰੀਪਨ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਤੁਰੰਤ ਹਲਕਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰੇਗਾ।
ਆਯੁਰਵੈਦਿਕ ਉਪਾਅ
ਹਰਰ, ਆਂਵਲਾ ਅਤੇ ਬਹੇੜਾ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਕੇ ਸੁੱਕਾ ਕੁੱਟ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ‘ਤ੍ਰਿਫਲਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਫਲਾਂ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਮਿਸ਼ਰਣ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਾਰ—ਸਵੇਰੇ ਜਲਦੀ ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੌਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦਰਦ ਘੱਟਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਗਲੇ ਲੇਖ ਵਿੱਚ, ਅਸੀਂ ਗਠੀਏ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਉਣ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯੋਗ ਆਸਣਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਲਵਾਂਗੇ।
ਆਸ਼ਵਿਨੀ ਗੁਰੂਜੀ ਧਿਆਨ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਦੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਹਨ ਅਤੇ ਵੇਦਿਕ ਵਿਗਿਆਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਵਿਦਵਾਨ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ‘ਸਨਾਤਨ ਕ੍ਰਿਆ – ਦ ਏਜਲੈਸ ਡਾਈਮੇਂਸ਼ਨ’ ਵਿਰਧਾਵਸਥਾ ਵਿਰੋਧੀ ਵਿਗਿਆਨ ‘ਤੇ ਇਕ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ।
ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ www.dhyanfoundation.com ‘ਤੇ ਜਾਓ ਜਾਂ dhyan@dhyanfoundation.com ‘ਤੇ ਈਮੇਲ ਕਰੋ।