ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਕਾਰੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਹੁਣ ਜਾਤੀ ਮਾਣ ਦਾ ਤਮਾਸ਼ਾ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਨਤੀਜੇ ਆਉਂਦੇ ਹੀ, ਜਾਤ, ਧਰਮ ਅਤੇ ‘ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਝੌਂਪੜੀ’ ਦੀ ਸਕ੍ਰਿਪਟ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ‘ਤੇ ਚੱਲਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਏਸੀ ਕਮਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਐਲਾਨਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਵੇਚਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਟੌਪਰ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸੇਵਾ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਵਿਅਕਤੀ ਸੈਲਫੀ ਅਤੇ ਸੈਮੀਨਾਰਾਂ ਵੱਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਹਰ ਪਾਰਟੀ, ਹਰ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ, ਹਰ ਵਰਗ ਆਪਣਾ-ਆਪਣਾ ਟਾਪਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਝੰਡਾ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ – “ਦੇਖੋ, ਇਹ ਸਾਡਾ ਹੈ!”
ਕੁਝ ਉੱਚ ਜਾਤੀ ਦਾ ਮਾਣ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਦਲਿਤ ਚਮਤਕਾਰ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਇਸ ਪੂਰੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ, ਅਸਲੀ ਹੀਰੋ – ਯਾਨੀ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰੀ – ਕਿਸੇ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ, ਇਕੱਲਾ ਅਤੇ ਅਣਗੌਲਿਆ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਯੂਪੀਐਸਸੀ ਹੁਣ ਕੋਈ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਨਹੀਂ ਰਹੀ ਸਗੋਂ ਜਾਤੀ ਰਾਜਨੀਤੀ, ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਂਡਿੰਗ ਦਾ ਅਖਾੜਾ ਬਣ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਸਵਾਲ ਉਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ – ਕੀ ਇਹ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸਮਾਜ ਸੇਵਾ ਲਈ ਬਣਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ ਜਾਂ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਲਈ?
ਹਰ ਸਾਲ ਜਦੋਂ ਯੂਨੀਅਨ ਪਬਲਿਕ ਸਰਵਿਸ ਕਮਿਸ਼ਨ (UPSC) ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਵਰਗ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ – ਕਿਤੇ ਉਮੀਦਾਂ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਤੇ ਸੁਪਨੇ ਪੂਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ, ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਅਤੇ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਰੁਝਾਨ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ – ਸਫਲ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤ ‘ਤੇ ਚਰਚਾ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਤ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਪਿਛੋਕੜ ਦੀ ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਕੋਪ ਹੇਠਾਂ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਰਚੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ‘ਤੇ ਵਡਿਆਈ ਜਾਂ ਵਿਵਾਦ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇੱਕ ਪਾਸੇ, ਸਫਲ ਉਮੀਦਵਾਰ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਸਮਾਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਟਰਾਫੀ’ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ – ਜਾਂ ਤਾਂ ਜਾਤੀ ਮਾਣ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ, ਜਾਂ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ।
ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਸੈਕੰਡਰੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਛਾਣ ਮੁੱਖ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ
ਕੀ ਅਸੀਂ ਇੰਨੇ ਖੋਖਲੇ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ ਕਿ ਹੁਣ ਸਾਨੂੰ ਸਫਲਤਾ ਨੂੰ ਜਾਤ ਦੇ ਚਸ਼ਮੇ ਰਾਹੀਂ ਦੇਖਣਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜਿਸਨੇ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਦਿਨ ਰਾਤ ਮਿਹਨਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਨੇ ਅਸਫਲਤਾਵਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਡਟੇ ਰਹੇ, ਜਿਸਨੇ ਤਪੱਸਿਆ ਸਹਿਣ ਲਈ ਨਿੱਜੀ ਸੁੱਖਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕੀਤਾ – ਕੀ ਹੁਣ ਉਸਦੀ ਕਹਾਣੀ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦੁਆਰਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸਦੀ ਜਾਤੀ ਪਛਾਣ ਦੁਆਰਾ ਮਾਪੀ ਜਾਵੇਗੀ?
ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਅਤੇ ਨਿਊਜ਼ ਚੈਨਲ ਹੁਣ ਪਹਿਲਾਂ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ: “ਇਹ ਟਾਪਰ ਕਿਸ ਜਾਤੀ ਦਾ ਹੈ?”
ਫਿਰ ਸਵਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ: “ਇੱਕ ਪਿਤਾ ਕੀ ਕਰਦਾ ਹੈ?”
ਫਿਰ, ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਕਿਸਾਨ, ਮਜ਼ਦੂਰ ਜਾਂ ਹੇਠਲੇ ਵਰਗ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ‘ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਮਸਾਲਾ’ ਜੋੜ ਕੇ ਹੋਰ ਵਿਕਣਯੋਗ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
‘ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ’ ਬ੍ਰਾਂਡਿੰਗ ਦਾ ਨਵਾਂ ਰੁਝਾਨ
ਇਹ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਵਿਡੰਬਨਾ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਆਲੀਸ਼ਾਨ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਏਸੀ ਕਮਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ “ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ” ਕਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਨੇ ਖੇਤੀ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਟੁਕੜਾ ਹੋਵੇ, ਉਸਨੂੰ ਕਿਸਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਐਲਾਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਸਲੀਅਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਕਿਸਾਨ ਅਜੇ ਵੀ ਬੈਂਕ ਕਰਜ਼ਿਆਂ ਦੇ ਬੋਝ ਹੇਠ ਦੱਬੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਅਜੇ ਵੀ ਖੰਡਰ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ‘ਕਿਸਾਨ ਪਰਿਵਾਰ’ ਬ੍ਰਾਂਡਿੰਗ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦੇ।
ਇਹ ਨਵਾਂ “ਸੰਘਰਸ਼ ਵੇਚੋ” ਮਾਡਲ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੱਧ ਵਰਗ ਜਾਂ ਉੱਚ ਵਰਗ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਹੈ।
ਸਫਲਤਾ ਦਾ ਨਵਾਂ ਆਦਰਸ਼: ਸੇਵਾ ਜਾਂ ਸਵੈ-ਬ੍ਰਾਂਡਿੰਗ?
ਜਿੱਥੇ ਕਦੇ ਸਿਵਲ ਸੇਵਾ ਦਾ ਅਰਥ ਹੁੰਦਾ ਸੀ – ਸਮਾਜ ਦੀ ਬਿਹਤਰੀ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਜੀਵਨ। ਹੁਣ ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਬਦਲਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਟੌਪਰ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਹ ਇੱਕ ਰੁਝਾਨ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਤੁਰੰਤ ਇੱਕ ਯੂਟਿਊਬ ਚੈਨਲ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਜਾਵੇ, ਇੰਸਟਾਗ੍ਰਾਮ ‘ਤੇ ‘Ask Me Anything’ ਸੈਸ਼ਨ ਕੀਤੇ ਜਾਣ, ਕੋਚਿੰਗ ਬ੍ਰਾਂਡਾਂ ਦੇ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ, ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਣਾਦਾਇਕ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ।
ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਆਪਣੀ ਸਫਲਤਾ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਉਣ ਜਾਂ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪਰ ਸਵਾਲ ਉਦੋਂ ਉੱਠਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸੇਵਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਵੈ-ਬ੍ਰਾਂਡਿੰਗ ਮੁੱਖ ਏਜੰਡਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਜਾਤੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਲਈ ਨਵਾਂ ਅਖਾੜਾ: ਯੂ.ਪੀ.ਐਸ.ਸੀ.
ਯੂਪੀਐਸਸੀ ਦਾ ਫਾਰਮੈਟ ਹੁਣ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਲਾਭ ਦਾ ਸਾਧਨ ਵੀ ਬਣਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ, ਮੀਡੀਆ ਹਾਊਸ ਅਤੇ ਨਸਲੀ ਸੰਗਠਨ ਯੂਪੀਐਸਸੀ ਟਾਪਰਾਂ ਨੂੰ ‘ਆਪਣੇ’ ਐਲਾਨਣ ਲਈ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।
ਕਿਤੇ “ਦਲਿਤ ਮਾਣ” ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਕਿਤੇ “ਉੱਚ ਜਾਤੀ ਮਾਣ” ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਲਗਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਇਸਨੂੰ “ਓਬੀਸੀ ਚਮਤਕਾਰ” ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਇਸਨੂੰ “ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਧੀ ਦੀ ਉਡਾਣ” ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਦਰਅਸਲ, ਇਸ ਸਭ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਸਧਾਰਨ ਸੱਚਾਈ ਗੁਆਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ – ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਕੋਈ ਜਾਤ ਨਹੀਂ ਦੇਖਦੀ, ਕੋਈ ਧਰਮ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਵੰਸ਼ ਨਹੀਂ ਦੇਖਦੀ।
ਯੂਪੀਐਸਸੀ: ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਜੋ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਦੀ ਹੈ
ਯੂਪੀਐਸਸੀ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੀ ਇੱਕ ਦੁਰਲੱਭ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ – ਜਿੱਥੇ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਗਿਆਨ, ਸਮਝ, ਸੋਚ, ਤਰਕ ਅਤੇ ਫੈਸਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਦੀ ਪਰਖ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜਾਤ, ਧਰਮ ਜਾਂ ਵਰਗ ਦਾ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸਾਬਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਕੋਨਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਭਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਪਰ ਜਦੋਂ ਸਮਾਜ ਖੁਦ ਇਸ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨੂੰ ਜਾਤੀ ਰੇਖਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੀ ਆਤਮਾ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਝਟਕਾ ਹੈ।
ਅਸਲੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਦਿਖਾਵੇ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ
ਅਸਲ ਸੰਘਰਸ਼ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਅਣਕਿਆਸਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਪੇਂਡੂ ਪਿਛੋਕੜ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੇਚਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ‘ਤੇ ਆਪਣੇ ਫੋਟੋਸ਼ੂਟ ਅਤੇ ‘ਕਹਾਣੀਆਂ’ ਕੌਣ ਨਹੀਂ ਪੋਸਟ ਕਰਦਾ। ਜੋ ਆਪਣੀ ਸਫਲਤਾ ਨੂੰ ਨਿੱਜੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਵਪਾਰਕ ਬ੍ਰਾਂਡ।
ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਜੋ ਚੀਜ਼ ਟਕਰਾਅ ਨੂੰ ਉਤਪਾਦ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਅੱਜ ਵਾਇਰਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਵੱਡੀਆਂ ਕੋਚਿੰਗ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੇ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹੀ ਗੱਲ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਸਟਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਵਾਲ ਉਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ – ਕਿਉਂ ਅਤੇ ਕਿਸ ਲਈ?
ਕੀ UPSC ਟਾਪਰ ਬਣਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਅਜੇ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ – ਸਮਾਜ ਦੇ ਆਖਰੀ ਵਿਅਕਤੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣਾ, ਨਿਆਂ ਵੰਡਣਾ, ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਲਿਆਉਣਾ?
ਜਾਂ ਕੀ ਇਹ ਹੁਣ ਇੱਕ ਵਿਕਲਪਿਕ ‘ਸੇਲਿਬ੍ਰਿਟੀ ਕਰੀਅਰ’ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ?
ਇਹ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਸਿਵਲ ਸੇਵਾ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਗਲੈਮਰ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਵੇਗੀ – ਜਿੱਥੇ ਬ੍ਰਾਂਡਿੰਗ ਮਾਇਨੇ ਰੱਖੇਗੀ, ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦੀ ਨਹੀਂ; ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਸੇਵਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਸੈਲਫ਼ੀਆਂ ਹੀ ਚੱਲਣਗੀਆਂ।
ਸਿੱਟਾ: ਸਫਲਤਾ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਚੋ
ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਜੋ ਸਫਲਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਫਰਜ਼ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਕਿ ਆਪਣੇ ਸਵਾਰਥ ਨਾਲ। ਜੋ ਜਾਤ, ਧਰਮ ਜਾਂ ਵਰਗ ਤੋਂ ਪਰੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਨਾਗਰਿਕ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਕਿ UPSC ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਹੈ – ਜਦੋਂ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਅਹੁਦੇ ‘ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਭੇਦਭਾਵ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੇ ਨਿਰਪੱਖ ਸੇਵਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨੀ ਪਵੇਗੀ।
ਕੇਵਲ ਤਾਂ ਹੀ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਲੋਕਤੰਤਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਰਹੇਗਾ, ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਤਦ ਹੀ ਅਸਲ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ – ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਜਾਤ, ਧਰਮ, ਪਿਛੋਕੜ ਦੇ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦੇ।