ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਹਰ ਵਸਤੂ ਜਾਂ ਤਾਂ ਉੱਨਤੀ ਵੱਲ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ ਜਾਂ ਪਤਨ ਵੱਲ; ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਸਥਿਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ‘ਤੇ ਨਿਵਾਸ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਇਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜਨਮ-ਜਨਮਾਂਤਰ ਤੱਕ ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਹੇਗਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਇੱਕ ਭੁਲੇਖਾ ਹੈ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਵਸਤੂਆਂ ਵਾਂਗ, ਇੱਕ ਜੀਵ ਵੀ ਉੱਪਰ ਜਾਂ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਪੱਧਰ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਹੋਰ ਅਯਾਮ (dimensions) ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਦਾ ਅਯਾਮ ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਭੂਲੋਕ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਸੰਚਿਤ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ‘ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹੋਰ ਅਯਾਮ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ ਹੈ। ‘ਭੁਵ ਲੋਕ’, ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਤੋਂ ਉਚੇਰਾ ਲੋਕ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕੇਵਲ ਪੂਰਨ ਵੈਰਾਗ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਸਵਰਗ ਲੋਕ’ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਕੇ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੰਤਰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹਨ।
ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਉੱਪਰਲੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ‘ਮਹ: ਲੋਕ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਹਸਤੀਆਂ ਦਾ ਅਯਾਮ ਹੈ ਜੋ ਸਵਰਗ ਦੇ ਯੋਗ ਤਾਂ ਹਨ, ਪਰ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਸੁਖਾਂ ਨੂੰ ਭੋਗਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ‘ਜਨ ਲੋਕ’ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਉਹ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸੰਪੂਰਨ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ‘ਸਾਫਟਵੇਅਰ’ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹਨ। ਅਗਲਾ ਅਯਾਮ ‘ਤਪ ਲੋਕ’ ਹੈ, ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਹੈ ਜੋ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਅਭਿਲਾਸ਼ੀ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਤਪ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਊਰਜਾ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਮੁੱਚੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ।
ਅੰਤਿਮ ਅਯਾਮ ‘ਸੱਤਿਆ ਲੋਕ’ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੇਵਲ ਉਹ ਰੂਹਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਊਰਜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਣ ਦੀ ਅਟੱਲ ਇੱਛਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਧਾਮ ਦੇ ਦੁਆਰ ‘ਤੇ ਭੂਤ, ਪ੍ਰੇਤ ਅਤੇ ਪਿਸ਼ਾਚ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਨੰਦੀ, ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਗਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਧਕ ਦੀਆਂ ਸਰੀਰਕ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਗਨ ਰਹੇ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਧਾਮ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਨਾ ਵਧ ਸਕੇ। ਭਾਵੇਂ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਗਤੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਇੱਕ ਪੂਰੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਅਯਾਮਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ। ਕੇਵਲ ‘ਵਿਚਾਰ’ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਅਯਾਮਾਂ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਤੋਂ ਹੇਠਲੇ ਅਯਾਮ— ਅਤਲ, ਵਿਤਲ, ਸੁਤਲ, ਤਲਾਤਲ, ਮਹਾਤਲ, ਰਸਾਤਲ ਅਤੇ ਪਾਤਾਲ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਨੂੰ ਕੇਵਲ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਵਿਸਾਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਹਨ ਜੋ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਦਾਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਵਾਰਥੀ ਜੀਵਨ ਜਿਊਂਦੇ ਹਨ— ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਹਨੇਰਾਮਈ ਜੀਵਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਜੀਵ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਕਸ਼ਟ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਰੂਹਾਂ ਨੂੰ ਕਸ਼ਟ, ਡਰ, ਘੁਟਣ (claustrophobia) ਅਤੇ ਚਿੱਕੜ ਵਰਗੀ ਚਿਪਚਿਪਾਹਟ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ੁੱਧੀਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਨਿਮਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਿਮਨ ਲੋਕ ਅੰਧਕਾਰਮਈ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀ ਕੇਵਲ ਅੰਧਕਾਰ ਦੀ ਹੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਅਯਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰੂਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਰੂਪ ਸਥੂਲ, ਘਿਣਾਉਣੇ, ਕਸ਼ਟਦਾਇਕ ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਡਰ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਹੋਰ ਲੋਕ— ਚਾਹੇ ਉੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਿਮਨ— ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਦੀ ਪਾਤਰਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ‘ਭੂਲੋਕ’ ਵਿੱਚ ਆਉਣਾ ਹੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਦੀ ਮਿਆਦ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੂੰ ਮੁੜ ਭੂਲੋਕ ਪਰਤਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਵੀ, ਜੋ ਸੱਤਿਆ ਲੋਕ ਦੇ ਇੱਕ ਸੂਖਮ ਹਿੱਸੇ ‘ਵੈਕੁੰਠ’ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੇ ਫਰਜ਼ਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਭੂਲੋਕ ਵਿੱਚ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।