ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਲਤ ਅੱਜ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮੱਸਿਆ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਸ਼ਰਾਬ, ਤੰਬਾਕੂ, ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ, ਜੂਏ, ਆਨਲਾਈਨ ਗੇਮਿੰਗ, ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਸਮਾਰਟਫੋਨ ਦੀ ਬੇਹੱਦ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰ ਲਤ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਨਸ਼ਾ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ, ਸਿੱਖਿਆ, ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਚੰਗੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਲਤ ਦਾ ਇਲਾਜ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਚਿਕਿਤਸਾ ਵਿਗਿਆਨ ਨੇ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਨਸ਼ਾ ਕੋਈ ਚਰਿੱਤਰ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸਿਹਤ ਸੰਬੰਧੀ ਸਥਿਤੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਸਹੀ ਇਲਾਜ, ਕਾਊਂਸਲਿੰਗ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਸਫ਼ਲਤਾਪੂਰਵਕ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਨਸ਼ਾ ਕਿਵੇਂ ਲਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥ ਜਾਂ ਆਦਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦਿਮਾਗ ਦੇ “ਇਨਾਮ ਪ੍ਰਣਾਲੀ” (ਰਿਵਾਰਡ ਸਿਸਟਮ) ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਆਉਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਦਿਮਾਗ ਡੋਪਾਮਿਨ ਨਾਮਕ ਰਸਾਇਣ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਆਦੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਉਹੀ ਖੁਸ਼ੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵੱਧ ਮਾਤਰਾ ਜਾਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਤ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ‘ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਡੀਟੌਕਸੀਫਿਕੇਸ਼ਨ
ਨਸ਼ਾ ਛੁਡਾਉਣ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕੜੀ ਡੀਟੌਕਸੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਡਾਕਟਰਾਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚੋਂ ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਨਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਛੱਡਣ ਨਾਲ ਗੰਭੀਰ ਲੱਛਣ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਡਾਕਟਰੀ ਦੇਖਭਾਲ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸੰਜਾਣਾਤਮਕ ਵਿਵਹਾਰਕ ਥੈਰੇਪੀ
ਸੀਬੀਟੀ ਨਸ਼ਾ ਮੁਕਤੀ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਥੈਰੇਪੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਉਹ ਵਿਚਾਰ, ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਥਿਤੀਆਂ ਪਛਾਣਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਨਸ਼ੇ ਵੱਲ ਧੱਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਸਿਹਤਮੰਦ ਸੋਚ ਅਤੇ ਵਿਵਹਾਰ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਥੈਰੇਪੀ ਰਾਹੀਂ ਵਿਅਕਤੀ:
– ਨਸ਼ੇ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ।
– ਤਣਾਅ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਦੇ ਨਵੇਂ ਤਰੀਕੇ ਸਿੱਖਦਾ ਹੈ।
– ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਤਲਬ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
– ਦੁਬਾਰਾ ਨਸ਼ੇ ਵੱਲ ਮੁੜਨ ਦੇ ਖ਼ਤਰੇ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰੇਰਣਾਤਮਕ ਕਾਊਂਸਲਿੰਗ
ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਨਸ਼ਾ ਛੱਡਣਾ ਤਾਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਥੈਰੇਪੀ ਵਿੱਚ ਕਾਊਂਸਲਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ, ਟੀਚਿਆਂ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਤਰਜੀਹਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਨਸ਼ਾ ਛੱਡਣ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਇੱਛਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਦਵਾਈਆਂ ਰਾਹੀਂ ਇਲਾਜ
ਕੁਝ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਨਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰ ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਵੀ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦਵਾਈਆਂ:
– ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਤਲਬ ਘਟਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
– ਛੱਡਣ ਦੌਰਾਨ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤਕਲੀਫ਼ਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
– ਦੁਬਾਰਾ ਨਸ਼ਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਘਟਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਦਵਾਈਆਂ ਦਾ ਸੇਵਨ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਮਾਹਿਰ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਸਮੂਹਕ ਥੈਰੇਪੀ
ਜਦੋਂ ਨਸ਼ਾ ਛੱਡਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਤਜ਼ਰਬੇ ਸਾਂਝੇ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਕੱਲੇ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਸਮੂਹਕ ਥੈਰੇਪੀ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਹੌਸਲਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਨਸ਼ਾ-ਮੁਕਤ ਰਹਿਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਪਰਿਵਾਰਕ ਥੈਰੇਪੀ
ਨਸ਼ਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਇਹ ਪੂਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਥੈਰੇਪੀ ਰਾਹੀਂ ਆਪਸੀ ਭਰੋਸਾ ਮੁੜ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੰਚਾਰ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮਰੀਜ਼ ਦੀ ਕਿਵੇਂ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਅਤੇ ਆਨਲਾਈਨ ਥੈਰੇਪੀ
ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਨੇ ਨਸ਼ਾ ਮੁਕਤੀ ਇਲਾਜ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਆਸਾਨ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਵੀਡੀਓ ਕਾਊਂਸਲਿੰਗ, ਮੋਬਾਈਲ ਐਪਾਂ, ਆਨਲਾਈਨ ਸਹਾਇਤਾ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਸੀਬੀਟੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਘਰ ਬੈਠੇ ਮਾਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਯੋਗ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਹਾਇਕ ਥੈਰੇਪੀਆਂ
ਨਸ਼ਾ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਇਲਾਜ ਵਿੱਚ ਯੋਗ, ਧਿਆਨ, ਕਸਰਤ, ਸੰਗੀਤ ਥੈਰੇਪੀ, ਕਲਾ ਥੈਰੇਪੀ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਉਣਾ ਵੀ ਲਾਭਦਾਇਕ ਸਾਬਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਰੀਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਣਾਅ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਨਿਯੰਤਰਣ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਵਿਵਹਾਰਕ ਲਤਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ
ਹਰ ਲਤ ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜੀ ਹੁੰਦੀ। ਮੋਬਾਈਲ, ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ, ਆਨਲਾਈਨ ਗੇਮਿੰਗ, ਜੂਆ ਅਤੇ ਬੇਲੋੜੀ ਖਰੀਦਦਾਰੀ ਵਰਗੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਵੀ ਲਤ ਬਣ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਕਾਊਂਸਲਿੰਗ, ਸਮਾਂ ਪ੍ਰਬੰਧਨ, ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਸੰਤੁਲਨ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਸਹਿਯੋਗ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ।
ਦੁਬਾਰਾ ਲਤ ਤੋਂ ਬਚਾਅ
ਨਸ਼ਾ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰ ਵਿਅਕਤੀ ਮੁੜ ਨਸ਼ੇ ਵੱਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਲਗਾਤਾਰ ਇਲਾਜ, ਨਿਯਮਿਤ ਕਾਊਂਸਲਿੰਗ, ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਦੋਸਤਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ, ਸਿਹਤਮੰਦ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਸਹਿਯੋਗ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਜੇ ਕਦੇ ਦੁਬਾਰਾ ਨਸ਼ਾ ਹੋ ਵੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ਅਸਫਲਤਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਲਾਜ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਉਮੀਦ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਦਵਾਈ ਹੈ
ਅੱਜ ਵਿਗਿਆਨ, ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਹਿਯੋਗ ਦੇ ਮਿਲੇ-ਜੁਲੇ ਯਤਨਾਂ ਨਾਲ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕ ਨਸ਼ੇ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸਧਾਰਨ ਅਤੇ ਸਫਲ ਜੀਵਨ ਜੀ ਰਹੇ ਹਨ। ਲੋੜ ਸਿਰਫ਼ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਮਦਦ ਲੈਣ, ਇਲਾਜ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵੱਲੋਂ ਨਸ਼ਾ ਪੀੜਤ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਹਮਦਰਦੀ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ ਦੇਣ ਦੀ ਹੈ।
ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਲਤ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਸਹੀ ਇਲਾਜ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਇੱਛਾ-ਸ਼ਕਤੀ, ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਸਹਿਯੋਗ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨਵੀਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਨਸ਼ਾ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਹਰ ਕਦਮ ਸਿਹਤਮੰਦ, ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਸਨਮਾਨ ਭਰੇ ਜੀਵਨ ਵੱਲ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਉਮੀਦ ਹੈ।