ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਉਪਜਾਊ ਖੇਤਾਂ, ਮਿਹਨਤੀ ਲੋਕਾਂ, ਅਮੀਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਸੰਗੀਤ, ਖੇਡਾਂ, ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾਨਨਵਾਜ਼ੀ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਰੌਸ਼ਨ ਤਸਵੀਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਸਮਾਜਿਕ ਚੁਣੌਤੀ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ—ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਮਨੁੱਖੀ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ। ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸਿਰਫ਼ ਨਸ਼ਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ, ਸਮਾਜਿਕ ਦਬਾਅ, ਟੁੱਟੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ, ਮਾੜੀ ਸੰਗਤ, ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਪਲਾਈ ਨੈੱਟਵਰਕ, ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਘਾਟ, ਇਲਾਜ ਅਤੇ ਪੁਨਰਵਾਸ ਦੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸਿਆਸੀ ਚਰਚਾ ਦੀ ਵੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਗੰਭੀਰ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮੱਸਿਆ ਸਿਆਸਤ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇੱਕ ਖ਼ਤਰਾ ਇਹ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਦਰਦ ਸਿਆਸੀ ਬਹਿਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਨਾਅਰਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਜਾ ਕੇ ਸਮਝਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
ਜਦੋਂ ਨਸ਼ਾ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ
ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਲਤ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਿਰਫ਼ ਨਸ਼ਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਸ ਦੀ ਮਾਰ ਪੂਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਮਾਪੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਬਚਤ ਇਲਾਜ ‘ਤੇ ਖਰਚ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਮਾਂ ਲਗਾਤਾਰ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਿਤਾ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਦਬਾਅ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਭੈਣ-ਭਰਾ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਕਮਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਲਤ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਘਰ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਸਥਿਰਤਾ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਕਰਜ਼ਾ, ਘਰੇਲੂ ਤਣਾਅ, ਸਮਾਜਿਕ ਇਕੱਲਾਪਣ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਵੀ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਹਰ ਅੰਕੜੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖੀ ਕਹਾਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸਿਹਤ ਸਮੱਸਿਆ ਤੋਂ ਸਿਆਸੀ ਮੁੱਦੇ ਤੱਕ
ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਮੁੱਢਲੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਿਆਸੀ ਮੁੱਦਾ ਵੀ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨੇ ਨਸ਼ਾ ਰੋਕਥਾਮ, ਕਾਨੂੰਨ ਲਾਗੂ ਕਰਨ, ਇਲਾਜ, ਪੁਨਰਵਾਸ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਵਰਗੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ‘ਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਰੱਖੇ ਹਨ। ਚੋਣਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਪਸਾਰ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਬਾਰੇ ਦੋਸ਼-ਪ੍ਰਤੀਦੋਸ਼ ਵੀ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਲੋਕਤੰਤਰ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀ ਬਹਿਸ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਬਹਿਸ ਦੌਰਾਨ ਨਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦਾ ਦਰਦ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਕਿਸੇ ਸਰਕਾਰ ਜਾਂ ਨੀਤੀ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਨੂੰ ਨਾਅਰਿਆਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਅੰਕੜਿਆਂ, ਇਲਾਜ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ, ਅਪਰਾਧਿਕ ਮਾਮਲਿਆਂ, ਤਸਕਰੀ ਵਿਰੁੱਧ ਕਾਰਵਾਈ, ਪੁਨਰਵਾਸ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਮੁਲਾਂਕਣ ਵਰਗੇ ਸਬੂਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਣਾ ਵਧੇਰੇ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ।
ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਸਿਆਸਤ
ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਅਸਹਿਜ ਪੱਖ ਵੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਕਟ ਸਿਆਸੀ ਚਰਚਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਪੱਖ ਪਿਛਲੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਨਾਕਾਮੀਆਂ ਨੂੰ ਉਭਾਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਪੱਖ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਹੋਰ ਪੱਖ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਸਮਾਨਤਾ ਜਾਂ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤਸਕਰੀ ਨੈੱਟਵਰਕ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਦੱਸ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਈ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮੱਸਿਆ ਦੇ ਕੁਝ ਪੱਖ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵਿਆਖਿਆ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਸੱਚਾਈ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਖ਼ਤਰਾ ਉਦੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦਾ ਦਰਦ ਸਿਆਸੀ ਹਥਿਆਰ ਬਣ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹੱਲ ਦੀ ਥਾਂ ਦੋਸ਼-ਪ੍ਰਤੀਦੋਸ਼ ਮੁੱਖ ਬਣ ਜਾਣ। ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਨਸ਼ਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦੇ, ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਮਾਪੇ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲੇ ਨਤੀਜੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਕਿੰਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਲਾਜ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਕਿੰਨੇ ਲੋਕ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਸਿੱਖਿਆ ਜਾਂ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਆ ਰਹੇ ਹਨ? ਤਸਕਰੀ ਦੇ ਨੈੱਟਵਰਕਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਕਿੰਨੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਕਾਰਵਾਈ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ? ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਇਲਾਜ ਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਕਿੰਨੀ ਪਹੁੰਚਯੋਗ ਹਨ? ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਸਹਾਇਤਾ ਮਿਲ ਰਹੀ ਹੈ? ਪੁਨਰਵਾਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਿਵੇਂ ਬਦਲ ਰਹੀ ਹੈ? ਇਹ ਉਹ ਸਵਾਲ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ‘ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਧਿਆਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਹਕੀਕਤ
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਹਨ। ਕਈ ਨੌਜਵਾਨ ਸੀਮਿਤ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਮੌਕਿਆਂ, ਬਦਲ ਰਹੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ, ਵਿਦੇਸ਼ ਜਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਉਮੀਦਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਸ਼ੇ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰ ਨੌਜਵਾਨ ਨਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਆਰਥਿਕ ਅਸੁਰੱਖਿਆ, ਇਕੱਲਾਪਣ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਮਕਸਦ ਦੀ ਘਾਟ ਕੁਝ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਬਣਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਹੱਲ ਸਿਰਫ਼ ਪੁਲਿਸਿੰਗ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਡ ਮੈਦਾਨ, ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ, ਹੁਨਰ ਵਿਕਾਸ ਕੇਂਦਰ, ਕਰੀਅਰ ਕਾਊਂਸਲਿੰਗ, ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਮੌਕੇ ਅਤੇ ਰਚਨਾਤਮਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ, ਖੇਡ ਮੈਦਾਨ, ਹੁਨਰ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਕਾਊਂਸਲਿੰਗ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਪਿੰਡ ਨਸ਼ਾ ਰੋਕਥਾਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਿਵੇਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ
ਪਰਿਵਾਰ ਨਸ਼ਾ ਰੋਕਥਾਮ ਅਤੇ ਇਲਾਜ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੜੀ ਹੈ। ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ ਨਸ਼ੇ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਨੈਤਿਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਜਾਂ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਕਈ ਲੋਕ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਮਦਦ ਲੈਣ ਤੋਂ ਹਿਚਕਚਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਲਤ ਇੱਕ ਜਟਿਲ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਰਮ ਅਤੇ ਤਿਰਸਕਾਰ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਲੁਕਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਮਦਦ ਇਲਾਜ ਦਾ ਰਸਤਾ ਖੋਲ੍ਹ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ, ਪੜ੍ਹਾਈ, ਦੋਸਤਾਂ, ਪੈਸਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ-ਮਾਨਸਿਕ ਬਦਲਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਮਦਦ ਦੀ ਲੋੜ ਵਾਲੇ ਨੌਜਵਾਨ ਨਾਲ ਅਪਮਾਨ ਜਾਂ ਹਿੰਸਾ ਦੀ ਥਾਂ ਸੰਵਾਦ ਅਤੇ ਸਹਿਯੋਗ ਵਧੇਰੇ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਸਿੱਖਿਆ ਬਣੇ ਨਸ਼ਾ ਰੋਕਥਾਮ ਦਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਾਧਨ
ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਕਾਲਜ ਨਸ਼ਾ ਰੋਕਥਾਮ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਨਸ਼ਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸਿੱਖਿਆ ਸਿਰਫ਼ ਡਰਾਉਣੇ ਪੋਸਟਰਾਂ ਜਾਂ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਭਾਸ਼ਣਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਖ਼ਤਰੇ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮਾੜੀ ਸੰਗਤ, peer pressure, ਫੈਸਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ, ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸੰਤੁਲਨ, ਆਨਲਾਈਨ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਰੀਅਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਤਣਾਅ ਬਾਰੇ ਵੀ ਉਮਰ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਮਾਹੌਲ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਆਪਣੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਬਾਰੇ ਭਰੋਸੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰ ਸਕਣ। ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜੇ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਕਿਸੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਅਧਿਆਪਕ ਜਾਂ ਕਾਊਂਸਲਰ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰ ਲਵੇ ਤਾਂ ਸਮੱਸਿਆ ਗੰਭੀਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਦਦ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਕਸਦ
ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਨਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਦੀਆਂ ਨਸੀਹਤਾਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਉਮੀਦ ਵੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਡਾਕਟਰ, ਇੰਜੀਨੀਅਰ, ਵਿਗਿਆਨੀ, ਅਧਿਆਪਕ, ਉਦਯੋਗਪਤੀ, ਸਿਪਾਹੀ, ਕਲਾਕਾਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਪ੍ਰਤਿਭਾਵਾਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਅੱਜ ਦੀ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਬਹੁਤ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਾਲੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਹੀ ਹੈ। ਪੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਦਬਾਅ, ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਦੀ ਚਿੰਤਾ, ਵਿਦੇਸ਼ ਜਾਣ ਦੀ ਦੌੜ ਅਤੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ‘ਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ‘ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਦਬਾਅ ਵਧਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਰੀਅਰ ਕਾਊਂਸਲਿੰਗ ਨੂੰ ਸਕੂਲ ਪੱਧਰ ਤੋਂ ਹੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵੋਕੇਸ਼ਨਲ ਸਿੱਖਿਆ, ਹੁਨਰਮੰਦ ਕੰਮ, ਉਦਯੋਗਪਤੀ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ, ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ, ਡਿਜੀਟਲ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਮੌਕਿਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੌਜਵਾਨ ਨੂੰ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਕਈ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਰਸਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਉਦੇਸ਼ਪੂਰਨ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਲਿਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਕਾਨੂੰਨ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ
ਨਸ਼ਾ ਰੋਕਥਾਮ ਅਤੇ ਪੁਨਰਵਾਸ ਦੇ ਨਾਲ ਕਾਨੂੰਨ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਨਸ਼ਾ ਸਪਲਾਈ ਅਪਰਾਧਿਕ ਨੈੱਟਵਰਕਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਜਾਂਚ, ਖੁਫੀਆ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਵਿੱਤੀ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਦੀ ਜਾਂਚ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਏਜੰਸੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਤਾਲਮੇਲ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਾਰਵਾਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ। ਪਰ ਤਸਕਰੀ ਤੋਂ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਕਮਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਲਤ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਹੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਅੰਤਰ ਕਰਨਾ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਤਸਕਰੀ ਵਿਰੁੱਧ ਸਖ਼ਤ ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਾਰਵਾਈ ਅਤੇ ਨਸ਼ੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਲਈ ਇਲਾਜ—ਦੋਵੇਂ ਇਕੱਠੇ ਚੱਲ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਪੁਨਰਵਾਸ ਹੀ ਅੰਤ ਨਹੀਂ
ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਪੁਨਰਵਾਸ ਕੇਂਦਰ ਭੇਜ ਦੇਣਾ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਲਾਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਮੁੜ ਨਸ਼ੇ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਉਸੇ ਮਾਹੌਲ, ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ, ਮਾੜੀ ਸੰਗਤ ਜਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਦਬਾਅ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਚਲਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਮੁੜ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਪੁਨਰਵਾਸ ਵਿੱਚ ਇਲਾਜ ਦੇ ਨਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਕਾਊਂਸਲਿੰਗ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਸਹਾਇਤਾ, ਸਿੱਖਿਆ, ਹੁਨਰ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਮੌਕੇ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਪੁਨਰਵਾਸ ਦੀ ਅਸਲ ਸਫਲਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਕਿੰਨੇ ਲੋਕ ਇਲਾਜ ਲਈ ਪਹੁੰਚੇ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿੰਨੇ ਲੋਕ ਮੁੜ ਸਥਿਰ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਕ ਜੀਵਨ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਆ ਸਕੇ।
ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਰਣਨੀਤੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ
ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਮੁਹਿੰਮ, ਇੱਕ ਸਰਕਾਰ ਜਾਂ ਇੱਕ ਵਿਭਾਗ ਨਾਲ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਸਿਹਤ ਵਿਭਾਗ, ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਪੁਲਿਸ, ਸਥਾਨਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ, ਪਰਿਵਾਰਾਂ, ਡਾਕਟਰਾਂ, ਕਾਊਂਸਲਰਾਂ, ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕ ਸਮਾਜ ਵਿਚਕਾਰ ਤਾਲਮੇਲ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਨੀਤੀਆਂ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦਾ ਨਿਯਮਿਤ ਮੁਲਾਂਕਣ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸਾਬਤ ਹੋਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਹੜੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਨਾ ਹੋਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਿਆਸੀ ਸਰਕਾਰਾਂ ਬਦਲ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਨਸ਼ਾ ਰੋਕਥਾਮ ਦੀ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਸਿਆਸੀ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਸਿਆਸੀ ਦੋਸ਼-ਪ੍ਰਤੀਦੋਸ਼ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਸਵਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਲਈ ਕੌਣ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ? ਵੱਡਾ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸੁਧਾਰਨ ਲਈ ਕੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਲੋਕਤੰਤਰ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਮੰਗਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਦਾ ਅਸਲ ਮਕਸਦ ਬਿਹਤਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਬਿਹਤਰ ਨੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਬਿਹਤਰ ਨਤੀਜੇ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਸਿਆਸੀ ਬਹਿਸ ਦਾ ਅੰਤ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਹੱਲਾਂ ਵੱਲ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਸੰਕਟ ਦਾ ਮਨੁੱਖੀ ਚਿਹਰਾ
ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਮੁੱਦਾ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਉਸ ਮਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਘਰ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਉਸ ਪਿਤਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਆਪਣੀ ਬਚਤ ਖਰਚ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਸ ਭੈਣ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਬਚਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਉਸ ਨੌਜਵਾਨ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨੇ ਸਨ, ਪਰ ਜੋ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਲਤ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਪਰਿਵਾਰ ਵੀ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚੁੱਪਚਾਪ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰਿਆਂ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵੱਲ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸ਼ਾਇਦ ਹਰ ਵਾਰ ਖ਼ਬਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸੁਰਖੀਆਂ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀਆਂ, ਪਰ ਇਹੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਅਸਲ ਮਨੁੱਖੀ ਤਸਵੀਰ ਹਨ।
ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਭਵਿੱਖ
ਸਿਆਸੀ ਨੇਤ੍ਰਿਤਵ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਚੋਣਾਂ ਸਮੇਂ ਕੀਤੇ ਵਾਅਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਪੰਜਾਬ ਕਲਪਨਾ ਕਰੋ ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਯੋਗ ਇਲਾਜ ਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਹੋਣ, ਹਰ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਹੋਣ, ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਖੇਡਾਂ ਅਤੇ ਹੁਨਰ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਮੌਕੇ ਹੋਣ, ਪਰਿਵਾਰ ਬਿਨਾਂ ਝਿਜਕ ਮਦਦ ਲੈ ਸਕਣ, ਤਸਕਰੀ ਦੇ ਨੈੱਟਵਰਕਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਜਾਂਚ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਪੁਨਰਵਾਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਅਜਿਹੀ ਤਬਦੀਲੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਿਆਸੀ ਨਾਅਰੇ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੋਵੇਗੀ। ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਾਪਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿ ਕਿੰਨੇ ਲੋਕ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਲਤ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਵੀ ਮਾਪਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿੰਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ, ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮੁੜ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਕਾਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਮਿਲੀ। ਨਸ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤ ਦੀ ਇਹ ਕੌੜੀ ਕਹਾਣੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਸਕਦੀ ਹੈ—ਰੋਕਥਾਮ, ਜਵਾਬਦੇਹੀ, ਇਲਾਜ, ਪੁਨਰਵਾਸ, ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਮੌਕਿਆਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ। ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਸ ਦੇ ਲੋਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੀ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਨਸ਼ੇ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਦੋਸ਼-ਪ੍ਰਤੀਦੋਸ਼ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਸਗੋਂ ਸਿੱਖਿਆ, ਸਿਹਤ, ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਮੌਕੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬਿਹਤਰ ਭਵਿੱਖ ਮਿਲੇ। ਨਸ਼ਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਸਿਆਸਤ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ, ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਂਝੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਬਣਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।