ਸਿਨੇਮਾ ਸਿਰਫ਼ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਮਾਜ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਮਾਧਿਅਮ ਵੀ ਹੈ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਬਣੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ-ਸ਼ਕਤੀ, ਰਚਨਾਤਮਕਤਾ, ਨੈਤਿਕਤਾ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਤੀ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਨਜ਼ਰੀਆ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਸਿਨੇਮਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਪਾਰਕ ਮੁਕਾਬਲੇ ਅਤੇ ਮੁਨਾਫ਼ੇ ਦੀ ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿੰਦਾ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋਸਤੀ, ਇਮਾਨਦਾਰੀ, ਹਿੰਮਤ, ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਪਿਆਰ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਰਿਸ਼ਤੇ, ਨੈਤਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਦਿਲਚਸਪ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਮਨੋਰੰਜਨ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਚੰਗੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਵੀ ਦਿੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਜਾਦੂਈ ਕਹਾਣੀਆਂ, ਬਾਲ ਕਲਾਕਾਰ, ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਅਤੇ ਰੋਮਾਂਚਕ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਰੰਗੀਨ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ।
ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਕਈ ਯਾਦਗਾਰੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਬਣੀਆਂ ਹਨ। ‘ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ’, ‘ਮਾਸੂਮ’, ‘ਮਕੜੀ’, ‘ਤਾਰੇ ਜ਼ਮੀਨ ਪਰ’ ਅਤੇ ‘ਚਿੱਲਰ ਪਾਰਟੀ’ ਵਰਗੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਨੇ ਬਾਲ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ, ਸਿੱਖਿਆ, ਦੋਸਤੀ ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਨੇ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ‘ਤੇ ਬਣੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵੀ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਸ ਥਾਂ ਬਣਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪਰ ਅੱਜ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਮਾਣ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੀ ਮੰਗ, ਵੱਡੇ ਬਜਟ, ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯਤਾ ਅਤੇ ਬਾਕਸ ਆਫ਼ਿਸ ਦੀ ਕਮਾਈ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਕਸਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਆਰਥਿਕ ਲਾਭ ਮਿਲਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਨੂੰ ਘੱਟ ਮੌਕੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ, ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਮੌਲਿਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਘੱਟ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ।
ਡਿਜੀਟਲ ਯੁੱਗ ਨੇ ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਮੋਬਾਈਲ ਫ਼ੋਨ, ਓਟੀਟੀ ਪਲੇਟਫ਼ਾਰਮ, ਯੂਟਿਊਬ ਅਤੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਨੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਬੱਚੇ ਆਪਣੀ ਪਸੰਦ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮੇਂ ਸਮੱਗਰੀ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਹੂਲਤ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਨਾਲ ਕਈ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਵੀ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਡਿਜੀਟਲ ਸਮੱਗਰੀ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ, ਮਾਨਸਿਕ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਰੁਚੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਹਿੰਸਾ, ਬੇਲੋੜੇ ਹਾਸੇ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਪਾਰਕ ਸਮੱਗਰੀ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਦੇਖਣ ਦੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਲੋੜ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਾ ਹੋਣ, ਸਗੋਂ ਮਨੋਰੰਜਕ, ਦਿਲਚਸਪ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾਸ਼ੀਲ ਵੀ ਹੋਣ। ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ, ਪਰਿਵਾਰ, ਸਕੂਲ, ਦੋਸਤਾਂ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਸਕਣ। ਵਿਗਿਆਨ, ਵਾਤਾਵਰਨ, ਪੁਲਾੜ, ਇਤਿਹਾਸ, ਲੋਕ-ਕਥਾਵਾਂ, ਖੇਡਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਦਭਾਵਨਾ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ‘ਤੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
ਖੇਤਰੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਲ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਬਣਾਉਣ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ, ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਲੋਕ-ਕਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਜੀਵਨ ‘ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਮਨੋਰੰਜਨ ਕਰਨਗੀਆਂ, ਸਗੋਂ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨਗੀਆਂ।
ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ, ਫ਼ਿਲਮ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਯਤਨ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਬਾਲ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿੱਤੀ ਸਹਾਇਤਾ, ਇਨਾਮ, ਫ਼ਿਲਮ ਮੇਲੇ ਅਤੇ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦਿਖਾਉਣ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਸਮੱਗਰੀ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਬਾਲ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀਆਂ, ਅਧਿਆਪਕਾਂ, ਲੇਖਕਾਂ ਅਤੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਰਾਇ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਮਾਪਿਆਂ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀਆਂ ਅਤੇ ਉਮਰ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੇਖਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫ਼ਿਲਮ ਦੇਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਹਾਣੀ, ਪਾਤਰਾਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਬਾਰੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਚਰਚਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਚਣ-ਸਮਝਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਸਿਨੇਮਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਬੌਧਿਕ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਿਵੇਸ਼ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਬਾਕਸ ਆਫ਼ਿਸ ਦੀ ਕਮਾਈ ਦੇ ਪੈਮਾਨੇ ‘ਤੇ ਨਹੀਂ ਤੋਲਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਹਨ, ਪਰ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ, ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬਰਾਬਰ ਮਹੱਤਵ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਅੱਜ ਲੋੜ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈ ਕਿ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਮੁਨਾਫ਼ੇ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਸਮਾਜਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਝਣ। ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਮਿਲਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਸਾਉਣ, ਸੋਚਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨ, ਸੁਪਨੇ ਦੇਖਣਾ ਸਿਖਾਉਣ ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਇਨਸਾਨ ਬਣਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦੇਣ।
ਕਿਉਂਕਿ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਸਿਨੇਮਾ ਸਿਰਫ਼ ਅੱਜ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਮਨੋਰੰਜਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਸਗੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੀ ਸੋਚ, ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।