ਪਰਦੇਸ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਪੰਜਾਬੀ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਕੱਪੜਿਆਂ ਦਾ ਸੂਟਕੇਸ ਨਹੀਂ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਦੁਆਵਾਂ, ਪਿਤਾ ਦੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ, ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ, ਖੇਤਾਂ ਦੀ ਮਹਿਕ, ਘਰ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਅਤੇ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਦੀ ਮਿਠਾਸ ਵੀ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦਾ ਘਰ, ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਪਾਸਪੋਰਟ ਭਾਵੇਂ ਬਦਲ ਜਾਣ, ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦਾ ਪੰਜਾਬ ਅਕਸਰ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦਾ।
ਪਰਵਾਸ ਅੱਜ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਮਾਜਿਕ ਹਕੀਕਤ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਘਰ ਹੋਵੇ ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਮੈਂਬਰ ਕੈਨੇਡਾ, ਅਮਰੀਕਾ, ਬਰਤਾਨੀਆ, ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਜਾਂ ਯੂਰਪ ਦੇ ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਾ ਵੱਸਦਾ ਹੋਵੇ। ਵਿਦੇਸ਼ ਜਾਣਾ ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਜਾਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ; ਕਈ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਲਈ ਇਹ ਬਿਹਤਰ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਕਹਾਣੀ ਵੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਿਹਨਤ ਹੈ, ਸੰਘਰਸ਼ ਹੈ, ਇਕੱਲਾਪਣ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਣ ਦਾ ਡਰ ਵੀ ਹੈ।
ਪਰਦੇਸ ਦੀਆਂ ਚੌੜੀਆਂ ਸੜਕਾਂ, ਸੁਚੱਜੇ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸਹੂਲਤਾਂ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਆਸਾਨ ਬਣਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਮਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਰੋਟੀ, ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਦੀ ਨਿੱਘ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨੇੜਤਾ ਦੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦੀਆਂ। ਪਰਦੇਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਕਸਰ ਦੋ ਧਰਤੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵੰਡੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਇੱਕ ਉਹ ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੌਕੇ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਉਹ ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਦਿੱਤੀ।
ਪਰਦੇਸ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਮਾਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਅੱਜ ਪੰਜਾਬੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰ, ਅਧਿਆਪਕ, ਵਿਗਿਆਨੀ, ਵਕੀਲ, ਉਦਯੋਗਪਤੀ, ਖਿਡਾਰੀ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਵਜੋਂ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ, ਲਗਨ ਅਤੇ ਹਿੰਮਤ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਸਨਮਾਨ ਦਿਵਾਇਆ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਕਾਮਯਾਬੀ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਸਵਾਲ ਵੀ ਖੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਕੀ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਰੱਖ ਰਹੇ ਹਾਂ?
ਇਹ ਸਵਾਲ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕਈ ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੱਚੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਝ ਤਾਂ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਕਈ ਪੰਜਾਬੀ ਪੜ੍ਹ ਜਾਂ ਲਿਖ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਕੁਝ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਸਿਰਫ਼ ਮਾਪਿਆਂ ਜਾਂ ਦਾਦਾ-ਦਾਦੀ ਦਾ ਜਨਮ-ਸਥਾਨ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਗੀਤਾਂ ’ਤੇ ਝੂਮਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਇਹ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਦੀ ਕਮੀ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਸ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਥਾਂ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਉਹ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈ? ਜੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਮਾਪੇ ਹੀ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣ ਤੋਂ ਕਤਰਾਉਣਗੇ ਤਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਸਿਰਫ਼ ਪੱਗ, ਸਲਵਾਰ-ਸੂਟ, ਭੰਗੜੇ ਜਾਂ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਰ ਮਨਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮੇਲੇ ਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ। ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਹੈ ਮਿਹਨਤ, ਸਾਂਝ, ਸੇਵਾ, ਇਨਸਾਨੀਅਤ, ਵੱਡਿਆਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਨਾ। ਇਹ ਉਹ ਜੀਵਨ-ਮੁੱਲ ਹਨ ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਡਿਆਂ ਤੋਂ ਮਿਲੇ ਹਨ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਬਾਹਰੀ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖੀਏ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਈਏ, ਤਾਂ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਦਿਖਾਵਾ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਵੇਗੀ।
ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਇਸ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਿਖਾਉਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਭਾਸ਼ਾ ਸਿਖਾਉਣਾ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ-ਦਾਦੀ ਅਤੇ ਨਾਨਾ-ਨਾਨੀ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਇਤਿਹਾਸ, ਲੋਕ-ਸਾਹਿਤ, ਗੁਰਬਾਣੀ, ਲੋਕ-ਗੀਤਾਂ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਸੇ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਪੀੜ੍ਹੀ ਆਪਣੀ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਗੁਆਉਂਦੀ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਤੀਤ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਡੋਰ ਵੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਇੱਥੇ ਇਹ ਵੀ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਪਰਦੇਸ ਵਿੱਚ ਪਲ ਰਹੀ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਹਕੀਕਤਾਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਕੂਲ, ਸਮਾਜ, ਦੋਸਤ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਢੰਗ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਬੋਝ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਥੋਪਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਉਣਾ ਪਵੇਗਾ ਕਿ ਆਪਣੀ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਬੋਲਣਾ ਪਿੱਛੜਾਪਣ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਬਹੁਭਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਬਹੁ-ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਛਾਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਅਮਲ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰੇ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਕੂਲ, ਸਾਹਿਤਕ ਸਭਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦਾ ਰੱਖਣ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਇਹ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸਿਰਫ਼ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਘਰ ਹੈ। ਜੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ ਤਾਂ ਬਾਹਰ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਸੰਸਥਾ ਇਕੱਲੀ ਇਸ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਬਚਾ ਸਕੇਗੀ।
ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ। ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਗਰਮੀਆਂ ਦੀਆਂ ਛੁੱਟੀਆਂ, ਵਿਆਹਾਂ ਜਾਂ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਦੀਆਂ ਭਾਵੁਕ ਪੋਸਟਾਂ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ, ਸਿਹਤ, ਵਾਤਾਵਰਨ, ਨੌਜਵਾਨੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਸੋਚਣਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣਾ ਵੀ ਆਪਣੀ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਸੱਚਾ ਪਿਆਰ ਹੈ।
ਪਰਦੇਸ ਵਿੱਚ ਵੱਸੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਨਵੀਂ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਘਰ ਬਣਾਏ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਉਪਲਬਧੀਆਂ ਸਾਡੀ ਸਾਂਝੀ ਤਾਕਤ ਹਨ। ਪਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਅਸਲ ਕਾਮਯਾਬੀ ਸਿਰਫ਼ ਵੱਡੇ ਘਰਾਂ, ਉੱਚੀਆਂ ਤਨਖ਼ਾਹਾਂ ਜਾਂ ਨਵੇਂ ਪਾਸਪੋਰਟਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਾਪੀ ਜਾਂਦੀ। ਅਸਲ ਕਾਮਯਾਬੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਕਿੰਨੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਪਛਾਣ ਦੇ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ।
ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਨਾਲ ਤੁਰਨਾ ਸਿਖਾਉਣਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਕੱਟਣਾ ਨਹੀਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਧਰਤੀ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਨਾ ਸਿਖਾਉਣਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਭੁੱਲਣਾ ਨਹੀਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਵੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਸਿਖਾਉਣੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਮਯਾਬ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਯਾਦ ਕਰਵਾਉਣਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਮਯਾਬੀ ਦੀ ਕੋਈ ਕੀਮਤ ਨਹੀਂ ਜੇ ਉਸ ਦੇ ਬਦਲੇ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਹੀ ਗੁਆ ਬੈਠੀਏ।
ਪਰਦੇਸ ਸਾਨੂੰ ਨਵਾਂ ਘਰ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ। ਜੜ੍ਹਾਂ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਰੁੱਖ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਭਾਵੇਂ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੋਨੇ ਤੱਕ ਫੈਲ ਜਾਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਜੜ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਲਈ ਪਰਦੇਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਯਾਦਾਂ ਦੀ ਵਸਤੂ ਨਾ ਬਣਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਨੂੰ ਘਰਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ, ਸਮਾਜ ਦੇ ਮੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ।
ਪਾਸਪੋਰਟ ਬਦਲ ਜਾਣ ਤਾਂ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਬਦਲਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਦੇਸ਼ ਬਦਲ ਜਾਣ ਤਾਂ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਆਪਣੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਸਿਰਫ਼ ਉਹ ਵਿਰਾਸਤ ਨਹੀਂ ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਮਿਲੀ ਹੈ—ਇਹ ਉਹ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ ਜੋ ਅਸੀਂ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪਣੀ ਹੈ।