ਵਿਗਿਆਨ ਅੱਜ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾਵਾਂ, ਖੋਜ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਜਾਂ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਸਾਡੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਦਾ ਲਗਭਗ ਹਰ ਪੱਖ ਵਿਗਿਆਨ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਵੇਰੇ ਉੱਠਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨ, ਇੰਟਰਨੈੱਟ, ਦਵਾਈਆਂ, ਟੀਕਾਕਰਨ, ਮੌਸਮ ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਖੋਜ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਬੁੱਧੀ ਤੱਕ—ਹਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਰ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਵਾਲ ਅੱਜ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ—ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਮਝਾਉਣ ਵਾਲੇ ਲੇਖਕ ਕਿੱਥੇ ਹਨ?
ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੋਚ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕੇਵਲ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਅਜਿਹੇ ਵਿਗਿਆਨ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਔਖੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਧਾਰਨ, ਦਿਲਚਸਪ ਅਤੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਣ। ਵਿਗਿਆਨ ਲੇਖਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਪੁਲ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਪੁਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵਿਗਿਆਨ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਖੋਜ-ਪੱਤਰਾਂ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅੱਜ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਬੇਮਿਸਾਲ ਗਤੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵੱਧ ਰਹੇ ਹਨ। ਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਬੁੱਧੀ, ਕਵਾਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਿੰਗ, ਜੀਨ ਸੰਪਾਦਨ, ਨਵੀਨੀਕਰਣਯੋਗ ਊਰਜਾ, ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਅਤੇ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਵਿਗਿਆਨ ਵਰਗੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਨਵੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਅਨੁਸਾਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੇਖ ਅਤੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਘੱਟ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਲੋਕ ਅਕਸਰ ਅਧੂਰੀ ਜਾਂ ਗਲਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਅਤੇ ਰਸਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮਿਤ ਵਿਗਿਆਨ ਕਾਲਮ ਛਪਦੇ ਸਨ। ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਪੱਤਰਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨਕ ਕਹਾਣੀਆਂ, ਪ੍ਰਯੋਗ ਅਤੇ ਨਵੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਬਾਰੇ ਲੇਖ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਲੇਖ ਸਿਰਫ਼ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਿਗਿਆਸਾ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੋਚ ਵੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਅੱਜ ਡਿਜ਼ਿਟਲ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤਾਂ ਬੇਹਿਸਾਬ ਹੈ, ਪਰ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲਾ ਵਿਗਿਆਨ ਲੇਖਨ ਘਟਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਇਸ ਦੇ ਕਈ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਵਿਗਿਆਨ ਲੇਖਨ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੁਨਰ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਸਮਝ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਭਾਸ਼ਾ ‘ਤੇ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਪਕੜ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਦੂਜਾ, ਵਿਗਿਆਨ ਲੇਖਨ ਨੂੰ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਗਤ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਨ ਘੱਟ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਅਤੇ ਮੀਡੀਆ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਗਿਆਨ ਪੰਨੇ ਜਾਂ ਕਾਲਮ ਘਟਾ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਤੀਜਾ, ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਦੇ ਤੇਜ਼ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਛੋਟੀਆਂ ਅਤੇ ਚਟਪਟੀਆਂ ਜਾਣਕਾਰੀਆਂ ਵੱਲ ਵੱਧ ਖਿੱਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਗਹਿਰਾਈ ਅਤੇ ਧੀਰਜ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਵਿਗਿਆਨ ਲੇਖਕ ਦਾ ਕੰਮ ਕੇਵਲ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੋਚ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨਾ ਵੀ ਹੈ। ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਅਫ਼ਵਾਹਾਂ ਅਤੇ ਝੂਠੇ ਵਿਗਿਆਨ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕੋਵਿਡ-19 ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਨੇ ਸਾਬਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸਹੀ ਅਤੇ ਸਰਲ ਵਿਗਿਆਨ ਸੰਚਾਰ ਕਿੰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਸਹੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪਹੁੰਚੀ, ਉੱਥੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਝਦਾਰੀ ਨਾਲ ਫ਼ੈਸਲੇ ਲਏ; ਜਿੱਥੇ ਭਰਮ ਫੈਲਿਆ, ਉੱਥੇ ਨੁਕਸਾਨ ਵੀ ਵੱਧ ਹੋਇਆ।
ਭਾਰਤ ਵਰਗੇ ਬਹੁਭਾਸ਼ਾਈ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨ ਲੇਖਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਮੱਗਰੀ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਹੈ, ਪਰ ਕਰੋੜਾਂ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਮਾਤ੍ਰਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਨਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਵਿਗਿਆਨ ਪੰਜਾਬੀ, ਹਿੰਦੀ, ਤਾਮਿਲ, ਬੰਗਾਲੀ, ਮਰਾਠੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੱਚੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਪਤੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਵਿਗਿਆਨ ਲੇਖਨ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਕੂਲਾਂ, ਕਾਲਜਾਂ ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨ ਸੰਚਾਰ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਲਿਖਣ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨ ਪੱਤਰਕਾਰਤਾ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਸਰਕਾਰਾਂ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕਾਂ ਅਤੇ ਮੀਡੀਆ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨ ਲੇਖਕਾਂ ਲਈ ਇਨਾਮ, ਫੈਲੋਸ਼ਿਪਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਦੇ ਮੌਕੇ ਵਧਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
ਡਿਜ਼ਿਟਲ ਯੁੱਗ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਵੱਡੇ ਮੌਕੇ ਵੀ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ ਹੈ। ਬਲੌਗ, ਪੌਡਕਾਸਟ, ਯੂਟਿਊਬ, ਆਨਲਾਈਨ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਅਤੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਰਾਹੀਂ ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਾਧਿਅਮਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਾਲ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵਿਗਿਆਨ ਲੇਖਨ ਦਾ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਸੁਨਹਿਰਾ ਯੁੱਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਦੁਨੀਆ ਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਬੁੱਧੀ, ਜੈਵ-ਤਕਨਾਲੋਜੀ, ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਖੋਜ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੇ ਨਵੇਂ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਤਦ ਵਿਗਿਆਨ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਖ਼ਬਰਾਂ ਨਾ ਲਿਖਣ, ਸਗੋਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਗਿਆਸਾ, ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੋਚ ਅਤੇ ਸਬੂਤ-ਆਧਾਰਿਤ ਸਮਝ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ।
ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਵਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ “ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਲੇਖਕ ਕਿੱਥੇ ਹਨ?” ਸਗੋਂ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਅਸੀਂ ਵਿਗਿਆਨ ਲੇਖਨ ਨੂੰ ਉਹ ਮਾਣ, ਮੌਕੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਨ ਦੇ ਰਹੇ ਹਾਂ ਜਿਸਦਾ ਉਹ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈ? ਜੇ ਅਸੀਂ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੋਚ ਵਾਲਾ ਸਮਾਜ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਤਨਾ ਹੀ ਮਹੱਤਵ ਦੇਣਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਮਨੁੱਖਤਾ ਤੱਕ ਉਦੋਂ ਹੀ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਧਾਰਨ, ਸਪਸ਼ਟ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।