ਦੁਨੀਆ ਅੱਜ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਜਨਸੰਖਿਆਤਮਕ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵੱਧ ਰਹੀ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸਰਕਾਰਾਂ ਜਨਸੰਖਿਆ ਵਿਸਫੋਟ, ਖੁਰਾਕ ਦੀ ਘਾਟ, ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਅਤੇ ਸੀਮਤ ਸਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਚਿੰਤਤ ਸਨ। ਪਰ ਅੱਜ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਵੱਧਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਘਟਦੀ ਜਨਮ ਦਰ ਬਣ ਰਹੀ ਹੈ।
ਯੂਰਪ, ਜਾਪਾਨ, ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ ਅਤੇ ਚੀਨ ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਦਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਲੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੁੱਲ ਪ੍ਰਜਨਨ ਦਰ (Total Fertility Rate) ਹੁਣ ਬਦਲੀ ਪੱਧਰ (Replacement Level) ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਆ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਅੰਕੜਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਮਾਜ, ਪਰਿਵਾਰ, ਸਿੱਖਿਆ, ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਆ ਰਹੀਆਂ ਡੂੰਘੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।
ਬਦਲ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ
ਕਦੇ ਵੱਡੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮਾਜ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਪੇਂਡੂ ਜੀਵਨ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਆਧਾਰਿਤ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਸੀਮਿਤ ਸਿਹਤ ਸਹੂਲਤਾਂ ਕਾਰਨ ਵੱਧ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਤਾਕਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਅੱਜ ਹਾਲਾਤ ਬਦਲ ਗਏ ਹਨ। ਛੋਟੇ ਪਰਿਵਾਰ ਹੁਣ ਇੱਕ ਆਮ ਰੁਝਾਨ ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਲਈ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਅਰਥ ਸਿਰਫ਼ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਸਿੱਖਿਆ, ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਮੌਕੇ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜੋੜੇ ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੋ ਬੱਚਿਆਂ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਰਹਿਣਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ
ਜਨਮ ਦਰ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਫੈਲਾਅ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ ਹੈ।
ਅੱਜ ਔਰਤਾਂ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਹਾਸਲ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਕਰੀਅਰ ਬਣਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਸੰਬੰਧੀ ਫ਼ੈਸਲੇ ਖੁਦ ਲੈ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਵਿਆਹ ਦੀ ਉਮਰ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਬਣਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਵੀ ਹੁਣ ਵਧੇਰੇ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਬਦੀਲੀ ਸਮਾਜਿਕ ਤਰੱਕੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ, ਆਰਥਿਕ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਜਨਮ ਦਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਮੀ ਆਈ ਹੈ।
ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ ਅਤੇ ਵਧਦਾ ਖ਼ਰਚ
ਸ਼ਹਿਰ ਮੌਕੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਮਹਿੰਗੇ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਰਿਹਾਇਸ਼, ਸਿੱਖਿਆ, ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਦੀ ਲਾਗਤ ਲਗਾਤਾਰ ਵੱਧ ਰਹੀ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨੌਜਵਾਨ ਜੋੜਿਆਂ ਲਈ ਵੱਡਾ ਪਰਿਵਾਰ ਪਾਲਣਾ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਉਹ ਘੱਟ ਬੱਚੇ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਜਾਂ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਬਣਨ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਟਾਲਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਰੁਝਾਨ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਕਸਿਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਬਦਲਦੀਆਂ ਤਰਜੀਹਾਂ
ਅੱਜ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੀਆਂ ਤਰਜੀਹਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹਨ। ਨੌਜਵਾਨ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ, ਕਰੀਅਰ, ਆਰਥਿਕ ਸਥਿਰਤਾ, ਯਾਤਰਾ, ਨਿੱਜੀ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਮਹੱਤਵ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਹੁਣ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਟੀਚਾ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਲੋਕ ਪਰਿਵਾਰ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਸੁਪਨਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਤੁਲਨ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ
ਸਿਹਤ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਨੇ ਵੀ ਜਨਮ ਦਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦਰ ਵੱਧ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਪਰਿਵਾਰ ਵੱਧ ਬੱਚੇ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਅੱਜ ਟੀਕਾਕਰਨ, ਪੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਾਰਨ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਜੀਵਤ ਰਹਿਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਕਾਫ਼ੀ ਵਧ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਵੱਡੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਘੱਟ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਪਰਿਵਾਰ ਨਿਯੋਜਨ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਨੇ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਆਕਾਰ ਖੁਦ ਤੈਅ ਕਰਨ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।
ਘਟਦੀ ਜਨਮ ਦਰ ਦੇ ਲਾਭ
ਜਨਮ ਦਰ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਪਰਿਵਾਰ ਹਰ ਬੱਚੇ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ‘ਤੇ ਵੱਧ ਨਿਵੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਅਤੇ ਕਰੀਅਰ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਮੌਕੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਕੁਦਰਤੀ ਸਰੋਤਾਂ ‘ਤੇ ਦਬਾਅ ਘਟਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਆਮਦਨ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਪੱਧਰ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਗਿਆਰ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਵੀ ਘੱਟ ਨਹੀਂ
ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਗੰਭੀਰ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਵੀ ਜੁੜੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਜਨਮ ਦਰ ਘਟਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦਾ ਅਨੁਪਾਤ ਵੱਧਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ, ਪੈਨਸ਼ਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਉੱਤੇ ਵਾਧੂ ਦਬਾਅ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਕੰਮਕਾਜੀ ਉਮਰ ਵਾਲੀ ਆਬਾਦੀ ਘੱਟ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਉਦਯੋਗਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਅਤੇ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਾਪਾਨ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ ਇਸ ਚੁਣੌਤੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।
ਭਾਰਤ ਲਈ ਕੀ ਮਤਲਬ ਹੈ?
ਭਾਰਤ ਅਜੇ ਵੀ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਨੌਜਵਾਨ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਤੁਰੰਤ ਕੋਈ ਜਨਸੰਖਿਆ ਸੰਕਟ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪਰ ਮੌਜੂਦਾ ਰੁਝਾਨ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵੀ ਇੱਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਸਮਾਜ ਵੱਲ ਵਧੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਨੀਤੀ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅੱਜ ਤੋਂ ਹੀ ਸਿਹਤ, ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਹੁਨਰ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਸਿਰਜਣ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਜੋ ਭਵਿੱਖ ਦੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।
ਨਤੀਜਾ
ਜਨਮ ਦਰ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਬਦਲਦੀਆਂ ਤਰਜੀਹਾਂ, ਬਿਹਤਰ ਸਿੱਖਿਆ, ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ, ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਹਕੀਕਤਾਂ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਚੁਣੌਤੀ ਵੀ। ਬਦਲਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਤਰਜੀਹਾਂ ਵੀ ਬਦਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਪਰਿਵਾਰ, ਕਰੀਅਰ, ਆਰਥਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਸੁਪਨਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਤੁਲਨ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੀ ਅੱਜ ਦੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ। ਜਨਮ ਦਰ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਇਸੇ ਬਦਲਾਅ ਦੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੇ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਡੂੰਘੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰੇਗੀ।