ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ – ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਈ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਘਟ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਪਾਣੀ ਕੱਢੇ ਜਾਣ, ਸਸਤੀ ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਨੀਤੀਗਤ ਢਿੱਲ-ਮੱਠ ਕਾਰਣ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਘੱਟ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਅੰਕੜੇ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ “ਰੈੱਡ ਜ਼ੋਨ” ਵਿੱਚ ਹਨ।
ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਡਾ. ਕਮਲ ਵੱਟਾ ਰਾਜ ਦੇ ਡਿੱਗਦੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਪੱਧਰ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕੇਂਦਰੀ ਭੂਮੀਗਤ ਪਾਣੀ ਬੋਰਡ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰ ਸਾਲ ਜ਼ਮੀਨ Ḕਚੋਂ ਪਾਣੀ ਕੱਢਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਇਸਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਭਰਪਾਈ ਸਮਰੱਥਾ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਹੈ। ਕੇਂਦਰੀ ਭੂਮੀਗਤ ਪਾਣੀ ਬੋਰਡ ਦੇ 2025 ਦੇ ਅਨੁਮਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬ ਨੇ 26æ27 ਬਿਲੀਅਨ ਘਣ ਮੀਟਰ ਭੂਮੀਗਤ ਪਾਣੀ ਕੱਢਿਆ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਾਲਾਨਾ ਕੱਢਣ ਯੋਗ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਸਿਰਫ 16.80 ਬਿਲੀਅਨ ਘਣ ਮੀਟਰ ਸੀ। ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਪਾਣੀ ਕੱਢਣ ਦੀ ਦਰ 156.36% ਹੈ। ਭਾਵ, ਹਰ 100 ਲੀਟਰ ਪਾਣੀ ਲਈ, ਪੰਜਾਬ ਲਗਭਗ 156 ਲੀਟਰ ਪਾਣੀ ਕੱਢ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ 153 ਬਲਾਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 111 ਜਾਂ 72.55% ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਾਣੀ ਕੱਢਣ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ 25 ਹੋਰ ਬਲਾਕ ‘ਨਾਜ਼ੁਕ’ ਜਾਂ ‘ਅਰਧ-ਨਾਜ਼ੁਕ’ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਹਨ।” ਉਹ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਅੰਕੜਿਆਂ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ 17 ਬਲਾਕ ‘ਸੁਰੱਖਿਅਤ’ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਹਨ।
ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਸਾਇੰਟਿਸਟ ਡਾ. ਸਮਨਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ ਬਾਵੇਜਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜਲ ਭੰਡਾਰ (ਭੂਮੀਗਤ ਪਾਣੀ ਦੇ ਭੰਡਾਰ) ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲਗਭਗ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹੋਰ ਥਾਂ ਨਾਲੋਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਘੱਟ ਰਹੇ ਹਨ।1998 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਜ ਭਰ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਲਗਭਗ 14 ਮੀਟਰ ਘੱਟ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ 8 ਮੀਟਰ ਤੋਂ ਘੱਟ ਭੂਮੀਗਤ ਤੋਂ 21 ਮੀਟਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਡਿੱਗ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸਾਨ ਪਾਣੀ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਚੌਲਾਂ ਅਤੇ ਕਣਕ ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਕਰਨ ਲਈ ਡੂੰਘੀ ਡੂੰਘਾਈ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਪੰਪ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।”
ਪੰਜਾਬ ਹਰ ਸਾਲ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨਾਲੋਂ 13 ਬਿਲੀਅਨ ਘਣ ਮੀਟਰ ਵੱਧ ਪਾਣੀ ਕੱਢਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ 2039 ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਜਲ-ਭੰਡਾਰਾਂ ਨੂੰ 300 ਮੀਟਰ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਤੱਕ ਖਤਮ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ ਜੋ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਸਥਿਤੀ ਹੈ।