ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀਆਂ ਗਲੇਸ਼ੀਅਲ ਝੀਲਾਂ ਜਾਂ ‘ਟਾਈਮ ਬੰਬ’ ਭਾਰਤ ਲਈ ਵੱਡਾ ਖ਼ਤਰਾ ?

ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੇ ਉੱਚੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਬਰਫ਼ ਦੇ ਪਿਘਲਣ ਨਾਲ ਬਣ ਰਹੀਆਂ ਗਲੇਸ਼ੀਅਲ ਝੀਲਾਂ ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਦਰਤੀ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੋਤ ਨਹੀਂ ਰਹੀਆਂ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਝੀਲਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਕੁਦਰਤੀ ਆਫ਼ਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਿਮਾਲਿਆ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪਿਘਲ ਰਹੇ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰਾਂ ਕਾਰਨ ਬਣ ਰਹੀਆਂ ਗਲੇਸ਼ੀਅਲ ਝੀਲਾਂ ਭਾਰਤ ਲਈ ਵੱਡਾ ਖ਼ਤਰਾ ਬਣਦੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਦੇ ਜਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਝੀਲਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 2019 ਵਿੱਚ 560 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੇ 2023 ਵਿੱਚ 1,048 ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਨੈਸ਼ਨਲ ਡਿਜ਼ਾਸਟਰ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਅਥਾਰਟੀ (NDMA) ਵੱਲੋਂ ਨੈਸ਼ਨਲ ਗ੍ਰੀਨ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ (NGT) ਅੱਗੇ ਰੱਖੀ ਗਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਦੇ ਜਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਚਾਰ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕੀਤੀਆਂ ਗਲੇਸ਼ੀਅਲ ਝੀਲਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 87 ਫ਼ੀਸਦੀ ਵਾਧੇ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਵਾਧਾ ਹਿਮਾਲਿਆ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਰਹੇ ਤਾਪਮਾਨ ਅਤੇ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰਾਂ ਦੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪਿਘਲਣ ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਲਵਾਯੂ ਮਾਹਿਰਾਂ, ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਅਤੇ ਆਫ਼ਤ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਏਜੰਸੀਆਂ ਨੂੰ ਡਰ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੱਡੀ ਝੀਲ ਅਚਾਨਕ ਫਟਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਗਲੇਸ਼ੀਅਲ ਲੇਕ ਆਉਟਬਰਸਟ ਫਲੱਡ (GLOF) ਰਾਹੀਂ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸਮੇਤ ਹੇਠਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਤਬਾਹੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਬਸਤੀਆਂ, ਸੜਕਾਂ, ਪੁਲਾਂ ਅਤੇ ਪਣ-ਬਿਜਲੀ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਗੰਭੀਰ ਖ਼ਤਰਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਦਾ ਜਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਖੇਤਰ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਤਿੱਬਤ ਅਤੇ ਟ੍ਰਾਂਸ-ਹਿਮਾਲੀਅਨ ਖੇਤਰਾਂ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਖੇਤਰ ਉੱਚੇ ਪਹਾੜਾਂ, ਗਲੇਸ਼ੀਅਰਾਂ ਅਤੇ ਬਰਫ਼ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤਾਪਮਾਨ ਵਧਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰਾਂ ਦੀ ਬਰਫ਼ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪਿਘਲ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੱਗੇ ਪਾਣੀ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਕੇ ਨਵੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਬਣ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਝੀਲਾਂ ਦਾ ਆਕਾਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦਾ ਦਬਾਅ ਵੀ ਵਧ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਖ਼ਾਸ ਚਿੰਤਾ ਮੋਰੇਨ-ਡੈਮ ਵਾਲੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਹੈ। ਮੋਰੇਨ ਪੱਥਰਾਂ, ਮਿੱਟੀ, ਬਰਫ਼ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀ ਦਾ ਉਹ ਢੇਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਇਹ ਮੋਰੇਨ ਝੀਲ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਕੁਦਰਤੀ ਬੰਨ੍ਹ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਕੁਦਰਤੀ ਬੰਨ੍ਹ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਟੁੱਟ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਝੀਲ ਦਾ ਪਾਣੀ ਅਚਾਨਕ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਗਲੇਸ਼ੀਅਲ ਲੇਕ ਆਉਟਬਰਸਟ ਫਲੱਡ (GLOF) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸੌਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਝੀਏ ਤਾਂ ਗਲੇਸ਼ੀਅਲ ਝੀਲ ਦੇ ਅਚਾਨਕ ਫਟਣ ਜਾਂ ਉਸ ਦਾ ਪਾਣੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਕਾਰਨ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹੜ੍ਹ ਨੂੰ GLOF ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਹੜ੍ਹ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ GLOF ਕਈ ਵਾਰ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਵਧ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉੱਚੇ ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਜਦੋਂ ਤੰਗ ਘਾਟੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੇਠਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਪੱਥਰ, ਮਿੱਟੀ, ਦਰੱਖਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀ ਵੀ ਲੈ ਕੇ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਹੜ੍ਹ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੋਰ ਵੀ ਭਿਆਨਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਘਟਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਹੀ ਖ਼ਤਰਾ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ, ਸਗੋਂ ਸੜਕਾਂ, ਪੁਲਾਂ, ਪਣ-ਬਿਜਲੀ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ, ਬਿਜਲੀ ਦੀਆਂ ਲਾਈਨਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਵੀ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਅਤੇ ਗਲੇਸ਼ੀਅਲ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਕੀ ਫ਼ਰਕ ਸਮਝਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਪਹਾੜਾਂ ਜਾਂ ਧਰੁਵੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਇਕੱਠੀ ਹੋਈ ਬਰਫ਼ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਮੋਟਾ ਭੰਡਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਭਾਰ ਅਤੇ ਗੁਰੂਤਵਾਕਰਸ਼ਣ ਕਾਰਨ ਇਹ ਬਰਫ਼ ਬਹੁਤ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਖਿਸਕਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਹਿਮਾਲਿਆ ਦਾ ਗੰਗੋਤਰੀ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਇਸ ਦੀ ਇੱਕ ਮਿਸਾਲ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਗਲੇਸ਼ੀਅਲ ਝੀਲ ਉਹ ਪਾਣੀ ਦੀ ਝੀਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਦੇ ਪਿਘਲਣ, ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਜਾਂ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਅਤੇ ਗਲੇਸ਼ੀਅਲ ਝੀਲ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਨ।

ਜਲਵਾਯੂ ਮਾਹਿਰਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਹੈ। ਹਿਮਾਲਿਆ ਵਿੱਚ ਤਾਪਮਾਨ ਅਤੇ ਮੌਸਮ ਦੇ ਪੈਟਰਨ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਹੇ ਬਦਲਾਅ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰਾਂ ਉੱਤੇ ਅਸਰ ਪਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਪਿਘਲਦੇ ਜਾਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਪਾਣੀ ਇਕੱਠਾ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਗਲੇਸ਼ੀਅਲ ਝੀਲਾਂ ਵੱਡੀਆਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਗਲੇਸ਼ੀਅਲ ਝੀਲ ਦੇ ਫਟਣ ਨਾਲ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਾੜੀ ਘਾਟੀਆਂ ਅਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਪਾਣੀ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਅਤੇ ਮਾਤਰਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਰਗੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਈ ਪੱਧਰਾਂ ’ਤੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵਸੀਆਂ ਬਸਤੀਆਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੜਕਾਂ ਅਤੇ ਪੁਲਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੜਕਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸੀਮਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸੜਕ ਦੇ ਟੁੱਟਣ ਨਾਲ ਕਈ ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਕਸਬਿਆਂ ਦਾ ਸੰਪਰਕ ਵੀ ਟੁੱਟ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤਲੁਜ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਪਣ-ਬਿਜਲੀ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਵੀ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਆ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਪਾਣੀ ਦਾ ਵੱਡਾ ਰੇਲਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਜਾਂ ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਢਾਂਚੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਵੱਡਾ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

• ਨੈਸ਼ਨਲ ਡਿਜ਼ਾਸਟਰ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਅਥਾਰਟੀ (NDMA) ਮੁਤਾਬਕ ਭਾਰਤੀ ਹਿਮਾਲਿਆਈ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ GLOF ਦੇ ਖ਼ਤਰੇ ਦੀ ਪਛਾਣ, ਨਿਗਰਾਨੀ, ਮੁਲਾਂਕਣ ਅਤੇ ਖ਼ਤਰਾ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਸੰਸਥਾਗਤ ਢਾਂਚਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। NDMA ਨੇ GLOF ਦੇ ਖ਼ਤਰੇ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਕਈ ਕਦਮਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਕਦਮ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ:
• GLOF ਜੋਖਮ ਘਟਾਉਣ ਵਾਲੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ: ਸਤਲੁਜ ਬੇਸਿਨ ਵਰਗੇ ਸਰਹੱਦੀ ਦਰਿਆਈ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਹੋਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਦਰਿਆਈ ਬੇਸਿਨਾਂ ਤੱਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧਾਇਆ ਜਾਵੇ।
• ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਵਿੱਚ GLOF ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੋਵੇ: ਹਿਮਾਲਿਆਈ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸੜਕਾਂ, ਪੁਲਾਂ, ਪਣ-ਬਿਜਲੀ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੱਡੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦੇਣ ਸਮੇਂ GLOF ਦੇ ਖ਼ਤਰੇ ਨੂੰ ਵੀ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ।
• ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਝੀਲਾਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਨਿਗਰਾਨੀ: ਜਿਹੜੀਆਂ ਗਲੇਸ਼ੀਅਲ ਝੀਲਾਂ ਵੱਡੀਆਂ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਜਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਬੰਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਯਮਤ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।
• ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਵਧਾਈ ਜਾਵੇ: ਹੇਠਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ GLOF ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ। ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਮੁਹਿੰਮਾਂ, ਮੌਕ ਡ੍ਰਿੱਲਾਂ ਅਤੇ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਤਿਆਰੀ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ ਜਾਵੇ।
• ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ: ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਤਬਦੀਲੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਹੇਠਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਚੇਤਾਵਨੀ ਪਹੁੰਚ ਸਕੇ। NDMA ਦਾ SACHET ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਵੀ ਸਰਕਾਰੀ ਸਰੋਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਭੂਗੋਲਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਬੱਧ ਆਫ਼ਤ ਚੇਤਾਵਨੀਆਂ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗਲੇਸ਼ੀਅਲ ਝੀਲਾਂ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਭਾਵੇਂ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੇ ਉੱਚੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਅਸਰ ਹੇਠਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਝੀਲ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਸੈਂਕੜੇ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜੇਕਰ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਅਚਾਨਕ ਪਾਣੀ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਦਰਿਆ ਦੀ ਧਾਰਾ ਉਸ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਹੇਠਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਝੀਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਦਰਿਆਈ ਘਾਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਸਤੀਆਂ ਵੀ ਜੋਖਮ ਵਿੱਚ ਆ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ GLOF ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ, ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਆਫ਼ਤ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।ਗਲੇਸ਼ੀਅਲ ਝੀਲਾਂ ਨੂੰ ‘ਟਾਈਮ ਬੰਬ’ ਕਹਿਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਹਰ ਝੀਲ ਜ਼ਰੂਰ ਫਟੇਗੀ। ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਆਫ਼ਤ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਏਜੰਸੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਖ਼ਤਰੇ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨ, ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਨ ਅਤੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।

ਹਿਮਾਲਿਆ ਭਾਰਤ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਦਰਤੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਵੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕਾਰਨ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨਵੇਂ ਖ਼ਤਰੇ ਵੀ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਚੁਣੌਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਕਿੰਨੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪਿਘਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਅਸਲ ਚੁਣੌਤੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਘਲਣ ਨਾਲ ਬਣ ਰਹੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਖ਼ਤਰਾ ਬਣ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖ਼ਤਰੇ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਕਿਵੇਂ ਘਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹਿਮਾਲਿਆ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਨਿਗਰਾਨੀ ਅਤੇ ਤਿਆਰੀ ਹੀ ਕੱਲ੍ਹ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹੜ੍ਹ ਤੋਂ ਕਈ ਜਾਨਾਂ ਅਤੇ ਕਰੋੜਾਂ ਰੁਪਏ ਦੀ ਸੰਪਤੀ ਨੂੰ ਬਚਾਅ ਸਕਦੀ ਹੈ।