ਕਸ਼ਮੀਰ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀਂ ਸੇਬਾਂ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਅਤੇ ਮੱਕੀ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਆਮਦ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਧਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਮਿੱਠੇ ਸੇਬ, ਮੱਕੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਖਾਣਾ ਰਿੱਛਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗਲਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਮਨੁੱਖੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਇਲਾਕਿਆਂ, ਬਾਗਾਂ ਅਤੇ ਖੇਤਾਂ ਵੱਲ ਖਿੱਚ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਟਕਰਾਅ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਧ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਲੋਕ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਡਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਜੰਗਲਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹਨ ਜਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਸੇਬਾਂ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਸਵੇਰੇ ਜਾਂ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਲਈ ਰਿੱਛਾਂ ਦਾ ਅਚਾਨਕ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਜਾਣਾ ਗੰਭੀਰ ਖ਼ਤਰਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ।
ਕੁਲਗਾਮ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਦਮਹਲ ਹਾਂਜੀਪੋਰਾ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ 62 ਸਾਲਾ ਅਬਦੁਲ ਸਲਾਮ ਤੇਲੀ ਨਾਲ ਵਾਪਰੀ ਘਟਨਾ ਇਸ ਖ਼ਤਰੇ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਤੇਲੀ ਲਈ ਉਹ ਦਿਨ ਵੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਆਮ ਦਿਨ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਸਵੇਰੇ ਕਰੀਬ 11 ਵਜੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਨੂੰਹ ਵੀ ਸਨ। ਤਿੰਨੇ ਕਰੀਬ 11:30 ਵਜੇ ਆਪਣੇ ਸੇਬਾਂ ਦੇ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ। ਤੇਲੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨੇੜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ’ਤੇ ਰਿੱਛ ਵੱਲੋਂ ਹਮਲਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ। ਰਿੱਛ ਦੇ ਹਮਲੇ ਕਾਰਨ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਸੁਣਾਈ ਦੇ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਇਹ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਤੇਲੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਨੂੰਹ ਨਾਲ ਉੱਥੋਂ ਭੱਜਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਰਿੱਛ ਨੇ ਆਪਣਾ ਰੁਖ ਬਦਲਿਆ ਅਤੇ ਤੇਲੀ ਵੱਲ ਵਧਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਤੇਲੀ ’ਤੇ ਵੀ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਰਿੱਛ ਇੰਨਾ ਨੇੜੇ ਆ ਗਿਆ ਕਿ ਤੇਲੀ ਨੂੰ ਬਚਣ ਦਾ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ। ਹਮਲੇ ਦੌਰਾਨ ਤੇਲੀ ਦੇ ਸਿਰ ’ਤੇ ਸੱਟਾਂ ਲੱਗੀਆਂ। ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਡਰਾਉਣੇ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਅਚਾਨਕ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੈ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੇਲੀ ਨੂੰ ਇਲਾਜ ਲਈ ਹਸਪਤਾਲ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ। ਰਿੱਛ ਦੇ ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਏ ਦੂਜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਮੈਡੀਕਲ ਸੈਂਟਰ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਗਿਆ।
ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਸੇਬਾਂ ਦੇ ਬਾਗ ਪੇਂਡੂ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪਰਿਵਾਰ ਸੇਬਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੱਕੀ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਵੀ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਉਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਫ਼ਸਲ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਖੇਤਾਂ ਅਤੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਖਾਣੇ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਖੁਰਾਕ ਰਿੱਛਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਰਹੀ ਹੈ। ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਸੇਬ, ਪੱਕੇ ਫਲ ਅਤੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਮੱਕੀ ਰਿੱਛਾਂ ਲਈ ਆਸਾਨ ਖੁਰਾਕ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਖਾਣਾ ਲੱਭਣ ਨਾਲੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਖਾਣਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਵੱਲ ਆਉਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਰਿੱਛਾਂ ਨਾਲ ਹੋਣ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਰਿੱਛਾਂ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਇਲਾਕੇ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰਹੀਆਂ। ਦੱਖਣੀ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸ਼੍ਰੀਨਗਰ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੱਕ ਕਈ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਕਾਰਨ ਚਿੰਤਤ ਹਨ। ਕਈ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਰਿੱਛ ਬਾਗਾਂ, ਖੇਤਾਂ ਅਤੇ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦੇਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਲਈ ਖੇਤਾਂ ਅਤੇ ਬਾਗਾਂ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੇ ਡਰ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਲ ਵੀ ਰਿੱਛਾਂ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਲੋਕ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਏ ਹਨ। ਕੁਝ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਵੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕ ਜੰਗਲੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਅਤੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਵੀ ਡਰਨ ਲੱਗੇ ਹਨ।
ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਮਾਹਿਰਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਰਿੱਛਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵਧ ਰਹੇ ਟਕਰਾਅ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕਈ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਕਾਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰਿੱਛਾਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ, ਮਨੁੱਖੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਵਧਣਾ ਅਤੇ ਖਾਣੇ ਦੀ ਆਸਾਨ ਉਪਲਬਧਤਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਜੰਗਲਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਨਵੇਂ ਘਰ, ਸੜਕਾਂ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਨੁੱਖੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੂਰੀ ਘਟਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਫਲਾਂ ਦੇ ਬਾਗ ਅਤੇ ਖੇਤ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਆਸਾਨ ਖੁਰਾਕ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਉਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਅਧਿਕਾਰਤ ਅੰਕੜੇ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਤਸਵੀਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਿਛਲੇ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਕਾਰਨ 32 ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਦਕਿ 350 ਲੋਕ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਏ ਹਨ। 2023-24 ਦੌਰਾਨ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕੁੱਲ 9,301 ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਰਜ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। 2024-25 ਦੌਰਾਨ ਵੀ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਘਟਨਾਵਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈਆਂ। ਇਸ ਸਾਲ ਦੌਰਾਨ ਕੁੱਲ 6,360 ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਰਜ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 14 ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ ਅਤੇ 213 ਲੋਕ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਏ।
ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨਾਲ ਟਕਰਾਅ ਸਿਰਫ਼ ਹਮਲੇ ਜਾਂ ਸੱਟਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਸ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਅਸਰ ਪੇਂਡੂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ’ਤੇ ਵੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਲਈ ਬਾਗਾਂ ਅਤੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣਾ ਹੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਉੱਥੇ ਰਿੱਛਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਹਰ ਵਾਰ ਖੇਤ ਜਾਂ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਜਾਣਾ ਇੱਕ ਜੋਖਮ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸੇਬਾਂ ਦੇ ਸੀਜ਼ਨ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਖ਼ਤਰਾ ਹੋਰ ਵਧ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਫਲਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਰਿੱਛਾਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮੱਕੀ ਦੇ ਖੇਤ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਖੁਰਾਕ ਦਾ ਸਰੋਤ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਵਿਭਾਗ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਕਦਮ ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
ਮਾਹਿਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਹੱਲ ਸਿਰਫ਼ ਰਿੱਛਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਰਨ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਸਹੀ ਯੋਜਨਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜੰਗਲਾਂ, ਬਾਗਾਂ ਅਤੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਅਜਿਹੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਚਣਾ, ਰਿੱਛ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣ ’ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਨਾ ਜਾਣਾ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਸਥਾਨਕ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਅਤੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਰਿੱਛਾਂ ਦੀ ਵਧਦੀ ਨੇੜਤਾ ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਇਹ ਪੇਂਡੂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਗੰਭੀਰ ਮੁੱਦਾ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਤੁਲਨ ਬਣਾਉਣਾ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਲੋੜ ਹੋਵੇਗੀ।