ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਲਗਭਗ ਹਰ ਪਿੰਡ, ਕਸਬੇ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਵੇਰ ਗੌਰੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਚਹਿਚਹਾਟ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਤਿਤਲੀਆਂ ਫੁੱਲਾਂ ਤੋਂ ਫੁੱਲਾਂ ਤੱਕ ਉੱਡਦੀਆਂ ਅਤੇ ਬਾਗਾਂ, ਵਿਹੜਿਆਂ ਤੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਰੰਗ ਭਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਅੱਜ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਘੱਟ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਘਟਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਦਰਤੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਾਡੇ ਸਥਾਨਕ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਆ ਰਹੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਗੌਰੀਆਂ, ਹੋਰ ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਤਿਤਲੀਆਂ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਊਂਦੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਢੁਕਵਾਂ ਆਵਾਸ, ਭੋਜਨ, ਪਾਣੀ, ਦਰੱਖਤ-ਬੂਟੇ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਵਾਤਾਵਰਣ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਘਟਦੀ ਗਿਣਤੀ ਪਿੱਛੇ ਕਈ ਕਾਰਨ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨਾਲ ਸਿੱਧੇ ਜਾਂ ਅਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਕਾਰਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਕੁਦਰਤੀ ਆਵਾਸ ਦਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣਾ। ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹੋ ਰਹੇ ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ ਨੇ ਦਰੱਖਤਾਂ, ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਥਾਵਾਂ, ਬਾਗਾਂ, ਝਾੜੀਆਂ, ਛੱਪੜਾਂ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਬਨਸਪਤੀ ਦੀ ਥਾਂ ਇਮਾਰਤਾਂ, ਸੜਕਾਂ ਅਤੇ ਕੰਕਰੀਟ ਨੇ ਲੈ ਲਈ ਹੈ। ਗੌਰੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਛੱਤਾਂ, ਕੰਧਾਂ, ਬਾਲਕਨੀਆਂ ਅਤੇ ਛੋਟੀਆਂ ਖਾਲੀ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਆਲ੍ਹਣੇ ਬਣਾ ਲੈਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਆਧੁਨਿਕ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਘੱਟ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਤਲੀਆਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ, ਅੰਡੇ ਦੇਣ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ-ਚੱਕਰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਖਾਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੁਦਰਤੀ ਬਨਸਪਤੀ ਦੇ ਖਤਮ ਹੋਣ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ ਵੀ ਘਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜਿਆਂ ਦੀ ਘਟਦੀ ਗਿਣਤੀ। ਕਈ ਪੰਛੀ ਕੀੜਿਆਂ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਦੇਣ ਸਮੇਂ। ਤਿਤਲੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਰਾਗਣਕਾਰੀ ਜੀਵ ਵੀ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਪੌਦਿਆਂ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਬਾਗਬਾਨੀ ਵਿੱਚ ਰਸਾਇਣਾਂ ਅਤੇ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਬੇਲੋੜੀ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਰਤੋਂ ਕੀੜਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘਟਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਲੜੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਕੀੜਿਆਂ ਦੀ ਘਾਟ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਅਸਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੰਛੀਆਂ ’ਤੇ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਵਜੋਂ ਵਰਤਦੇ ਹਨ।
ਸਥਾਨਕ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਘਾਟ ਵੀ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ। ਸਥਾਨਕ ਦਰੱਖਤ, ਝਾੜੀਆਂ, ਘਾਹ ਅਤੇ ਫੁੱਲਦਾਰ ਪੌਦੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸਥਾਨਕ ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਤਿਤਲੀਆਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਆਸਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਭਿੰਨ ਕੁਦਰਤੀ ਬਨਸਪਤੀ ਦੀ ਥਾਂ ਕੁਝ ਹੀ ਸਜਾਵਟੀ ਪੌਦੇ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਬਾਗ ਸੁੰਦਰ ਤਾਂ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੈਵ-ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਸਰੋਤ ਘੱਟ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਸਥਾਨਕ ਫੁੱਲਦਾਰ ਪੌਦੇ ਅਤੇ ਦਰੱਖਤ ਲਗਾਉਣਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।
ਆਧੁਨਿਕ ਸ਼ਹਿਰੀ ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਵੀ ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਹੜੇ, ਛੱਤਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਲੀ ਥਾਵਾਂ, ਛੋਟੇ ਸੁਰਾਖ਼ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦਰੱਖਤ-ਬੂਟੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਜੋ ਗੌਰੀਆਂ ਲਈ ਆਲ੍ਹਣੇ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਸਨ। ਆਧੁਨਿਕ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੱਚ, ਕੰਕਰੀਟ ਅਤੇ ਬੰਦ ਸਤਹਾਂ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਇਸਤੇਮਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਪੰਛੀਆਂ ਲਈ ਢੁਕਵੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਘੱਟ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਸੜਕਾਂ ਅਤੇ ਬਸਤੀਆਂ ਦੇ ਫੈਲਾਅ ਨਾਲ ਕੁਦਰਤੀ ਆਵਾਸ ਵੀ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਵੀ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ। ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਸ਼ਿਤ ਪਾਣੀ ਜਲ-ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਖੁਰਾਕ ਲੜੀ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਲਾਸਟਿਕ ਦਾ ਕੂੜਾ ਕੁਦਰਤੀ ਆਵਾਸ ਨੂੰ ਖਰਾਬ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਖਤਰਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਵਾਜਾਈ, ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਦਾ ਬੇਹੱਦ ਸ਼ੋਰ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਸੰਚਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਰਾਤ ਸਮੇਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵੀ ਕੀੜਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਵਹਾਰ ਨੂੰ ਬਦਲ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਵੀ ਇੱਕ ਵਧਦੀ ਹੋਈ ਚੁਣੌਤੀ ਹੈ। ਤਾਪਮਾਨ, ਵਰਖਾ ਅਤੇ ਮੌਸਮੀ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਖਿੜਨ, ਕੀੜਿਆਂ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਪੌਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਫੁੱਲਣ ਲੱਗਣ ਜਾਂ ਕੀੜਿਆਂ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਦਾ ਸਮਾਂ ਬਦਲ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਭੋਜਨ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਅਸੰਤੁਲਨ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗਰਮੀ, ਸੋਕਾ, ਹੜ੍ਹ ਅਤੇ ਮੌਸਮ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਅਤਿਅੰਤ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵੀ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ’ਤੇ ਵਾਧੂ ਦਬਾਅ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਘਟਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇਸ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪੰਛੀ ਕੀੜਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਨ, ਬੀਜਾਂ ਨੂੰ ਫੈਲਾਉਣ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਲੜੀ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਤਿਤਲੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੀੜੇ ਪਰਾਗਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਈ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਭੋਜਨ ਦਾ ਸਰੋਤ ਵੀ ਹਨ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੱਡੇ ਸੰਰੱਖਣ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਯਤਨ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬਦਲਾਅ ਲਿਆ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸਥਾਨਕ ਦਰੱਖਤ ਅਤੇ ਫੁੱਲਦਾਰ ਪੌਦੇ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਤਿਤਲੀਆਂ ਲਈ ਭੋਜਨ ਤੇ ਆਸਰਾ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਘਰਾਂ ਅਤੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਲੋੜੇ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀਆਂ ਲਈ ਸਾਫ਼ ਪਾਣੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਬਰਤਨਾਂ ਦੀ ਨਿਯਮਿਤ ਸਫ਼ਾਈ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਸਕੂਲ, ਪਾਰਕ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਥਾਵਾਂ ਛੋਟੇ ਜੈਵ-ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਬਾਗ ਤਿਆਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸਥਾਨਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਪੁਰਾਣੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ, ਛੱਪੜਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਹਰੇ-ਭਰੇ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਿਸਾਨ ਵਾਤਾਵਰਣ-ਅਨੁਕੂਲ ਕੀਟ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਅਪਣਾ ਕੇ ਜੈਵ-ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਮੁੜ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪੰਛੀਆਂ, ਤਿਤਲੀਆਂ, ਦਰੱਖਤਾਂ ਅਤੇ ਕੀੜਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣ, ਪਛਾਣਨ ਅਤੇ ਸਮਝਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕੁਦਰਤ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਵੇਗੀ ਤਾਂ ਸੰਰੱਖਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਵੇਗੀ।
ਗੌਰੀਆਂ, ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਤਿਤਲੀਆਂ ਦਾ ਘਟਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਬੀਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਕੇਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਸਥਾਨਕ ਵਾਤਾਵਰਣ ’ਤੇ ਦਬਾਅ ਵੱਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਿਹਤਮੰਦ ਵਾਤਾਵਰਣ ਲਈ ਦਰੱਖਤ, ਪੌਦੇ, ਕੀੜੇ, ਪਾਣੀ, ਆਸਰਾ ਅਤੇ ਜੈਵ-ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ।
ਜੇ ਅਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਵੀ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਚਹਿਚਹਾਟ ਸੁਣਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਤਿਤਲੀਆਂ ਨੂੰ ਉੱਡਦਿਆਂ ਦੇਖਣ, ਤਾਂ ਸੰਰੱਖਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅੱਜ ਤੋਂ ਹੀ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਜੈਵ-ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਸਿਰਫ਼ ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਅਭਿਆਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਇਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸਾਡੇ ਘਰਾਂ, ਬਾਗਾਂ, ਸਕੂਲਾਂ, ਪਿੰਡਾਂ, ਗਲੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਛੋਟੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਕੁਦਰਤੀ ਸੰਤੁਲਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ’ਤੇ ਸਾਡਾ ਆਪਣਾ ਭਵਿੱਖ ਵੀ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।