ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਦੀ ਅਗਨੀਵੀਰ ਯੋਜਨਾ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਕੌਮੀ ਚਰਚਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਸਾਲ 2022 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਗਨੀਪਥ ਯੋਜਨਾ ਨੂੰ ਫੌਜ ਦੀ ਭਰਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਬਦਲਾਅ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਫੌਜ ਨੂੰ ਨੌਜਵਾਨ, ਆਧੁਨਿਕ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਨਾਲ ਜਾਣੂ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਬਣਾਉਣਾ ਸੀ। ਪਰ ਚਾਰ ਸਾਲ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਅਗਨੀਵੀਰਾਂ ਦੀ ਵਿਦਾਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਉੱਠੇ ਸਵਾਲਾਂ ਨੇ ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਦੀ ਲੋੜ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਹੈ।
ਨਵੰਬਰ 2026 ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਬਦੀਲੀ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ, ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਚਾਰ ਸਾਲ ਦੀ ਸੇਵਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ 25 ਫ਼ੀਸਦੀ ਅਗਨੀਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਯੋਗਤਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਨਿਯਮਤ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਬਾਕੀ 75 ਫ਼ੀਸਦੀ ਅਗਨੀਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋ ਸਾਲ ਦੀ ਹੋਰ ਸੇਵਾ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਵਾਧੂ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਚੋਣ ਮਾਪਦੰਡ ਪੂਰੇ ਕਰਨ ਅਤੇ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਨਿਯਮਤ ਸੈਨਿਕ ਵਜੋਂ ਭਰਤੀ ਹੋਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲੇਗਾ। ਇਸ ਦੂਜੇ ਸੇਵਾ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਵਧੇਰੇ ਤਨਖ਼ਾਹ, ਵਧਿਆ ਹੋਇਆ ਸੇਵਾ ਨਿਧੀ ਪੈਕੇਜ ਅਤੇ ਸੀਨੀਆਰਤਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਲਾਭ ਵੀ ਦੇਣ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਯੋਜਨਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਕਿਉਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋਇਆ?
ਅਗਨੀਪਥ ਯੋਜਨਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚਿੰਤਾ ਚਾਰ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਨੌਜਵਾਨ ਸਿਰਫ਼ ਨੌਕਰੀ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਨਮਾਨ, ਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਉਮੀਦ ਵੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਨੌਜਵਾਨ ਨੂੰ ਚਾਰ ਸਾਲ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫੌਜ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਦਾ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਾਬਕਾ ਅਗਨੀਵੀਰਾਂ ਲਈ ਕੇਂਦਰੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਪੁਲਿਸ ਬਲਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਮੌਕੇ ਉਪਲਬਧ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਪਹਿਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰਾਲੇ ਵੱਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁੜ ਵਸੇਬੇ ਅਤੇ ਕਰੀਅਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਮੌਕਿਆਂ ਦੇ ਤਾਲਮੇਲ ਲਈ ਵੀ ਕਦਮ ਚੁੱਕੇ ਗਏ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੌਕਿਆਂ ਦੀ ਅਸਲ ਉਪਲਬਧਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਲਾਭ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਵਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਕੀ ਇਹ ਯੋਜਨਾ ਦਾ ਯੂ-ਟਰਨ ਹੈ?
ਨਵੰਬਰ 2026 ਦਾ ਨਵਾਂ ਫ਼ੈਸਲਾ ਅਗਨੀਵੀਰ ਯੋਜਨਾ ਦੀ ਮੂਲ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਬਦੀਲੀ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਯੋਜਨਾ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਕਹਿਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਫੌਜ ਦੇ ਤਜਰਬੇ ਅਤੇ ਸਮੀਖਿਆ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੋਧ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।
ਇਸ ਫ਼ੈਸਲੇ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਪਹਿਲੇ ਚਾਰ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੇਵਾ ਛੱਡਣ ਵਾਲੇ ਅਗਨੀਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਸਾਲ ਹੋਰ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਿਯਮਤ ਫੌਜੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮੌਕਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਨਿਯਮਤ ਭਰਤੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ, ਸਗੋਂ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਚੋਣ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰੇਗੀ।
ਫੌਜ ਦੀ ਤਾਕਤ ਸਿਰਫ਼ ਜਵਾਨੀ ਨਹੀਂ, ਤਜਰਬਾ ਵੀ ਹੈ
ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਫੌਜ ਸਿਰਫ਼ ਆਧੁਨਿਕ ਹਥਿਆਰਾਂ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਨਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਦੀ ਅਸਲ ਤਾਕਤ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੇ ਤਜਰਬੇ, ਸਿਖਲਾਈ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ, ਸਮਰਪਣ ਅਤੇ ਮਨੋਬਲ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਅਗਨੀਵੀਰ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਨੌਜਵਾਨ ਸੈਨਿਕ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਊਰਜਾ, ਸਰੀਰਕ ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਸਮਝ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਆਲੋਚਕਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਹੈ ਕਿ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਾਰਨ ਤਜਰਬੇਕਾਰ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਕਾਰਜਕੁਸ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਸਰਹੱਦਾਂ ‘ਤੇ ਤਾਇਨਾਤ ਸੈਨਿਕਾਂ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਸਰੀਰਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਣਾ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ੈਸਲੇ ਲੈਣ, ਆਧੁਨਿਕ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਫੌਜੀ ਤਜਰਬੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਵਿਹਾਰਕ ਗਿਆਨ ਦੀ ਵੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਭਰਤੀ ਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਨੌਜਵਾਨ ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਤਜਰਬੇਕਾਰ ਸੈਨਿਕਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਤੁਲਨ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਫੌਜੀ ਸੁਧਾਰ ਜਾਂ ਸਿਆਸੀ ਦਬਾਅ?
ਅਗਨੀਵੀਰ ਯੋਜਨਾ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਬਦਲਾਅ ਨੂੰ ਦੋ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣਾਂ ਤੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ, ਫੌਜ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਤਜਰਬੇ ਅਤੇ ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ ਲੋੜਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਨੀਤੀਗਤ ਸੁਧਾਰ। ਦੂਜਾ, ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਸਾਬਕਾ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀਆਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਬਹਿਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਫ਼ੈਸਲਾ।
ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਇੱਕ ਆਮ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰੱਖਿਆ ਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਦਾ ਆਧਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਸਿਆਸੀ ਹਾਲਾਤ ਨਾ ਹੋਣ। ਫੌਜ ਦੀਆਂ ਅਸਲ ਲੋੜਾਂ, ਸੈਨਿਕਾਂ ਦਾ ਮਨੋਬਲ ਅਤੇ ਕੌਮੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤਰਜੀਹ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਜੇਕਰ ਬਦਲਾਅ ਨਾਲ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਮੌਕੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫੌਜ ਦੀ ਕਾਰਜਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਕਦਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਦੀ ਅਸਲ ਸਫਲਤਾ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਇਸ ਦੇ ਲਾਗੂ ਹੋਣ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ।
ਅੱਗੇ ਦਾ ਰਾਹ
ਅਗਨੀਵੀਰ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕੁਝ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੱਲਾਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਚੋਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਨਿਯਮਤ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਦੇ ਮਾਪਦੰਡ ਸਪੱਸ਼ਟ ਅਤੇ ਨਿਰਪੱਖ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਵਾਧੂ ਸੇਵਾ ਦੌਰਾਨ ਤਨਖ਼ਾਹ, ਸਿਖਲਾਈ ਅਤੇ ਸੀਨੀਆਰਤਾ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਅਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ।
ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਫੌਜ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਰੁਜ਼ਗਾਰ, ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ, ਹੁਨਰ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਠੋਸ ਮੌਕੇ ਉਪਲਬਧ ਕਰਵਾਏ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਗਨੀਵੀਰਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਲੋੜੀਂਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲੇ।
ਅਗਨੀਵੀਰ ਯੋਜਨਾ ਭਾਰਤ ਦੀ ਫੌਜੀ ਭਰਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਯੋਗ ਰਹੀ ਹੈ। ਨਵੰਬਰ 2026 ਦਾ ਸੋਧ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵੱਡੀ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਤਜਰਬੇ ਅਤੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਕਿਸੇ ਯੋਜਨਾ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਸਰਕਾਰੀ ਐਲਾਨਾਂ ਜਾਂ ਸੋਧਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੇ ਅਸਲ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨਾਲ ਤੈਅ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕੋਈ ਸਿਆਸੀ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਨੀਤੀਗਤ ਅੰਕੜਿਆਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਫੌਜ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਤਜਰਬੇ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਨਾਲ ਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਊਰਜਾ ਦੇ ਨਾਲ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਦੀ ਵੀ ਲੋੜ ਹੈ।
ਅਗਨੀਵੀਰ ਯੋਜਨਾ ਦੀ ਅਸਲ ਸਫਲਤਾ ਉਦੋਂ ਹੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਜਦੋਂ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਹੋਰ ਸਮਰੱਥ ਬਣੇਗੀ, ਸੈਨਿਕਾਂ ਦਾ ਮਨੋਬਲ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨਜਨਕ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਭਵਿੱਖ ਮਿਲੇਗਾ। ਫੌਜੀ ਸੁਧਾਰ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸਿਰਫ਼ ਫੌਜ ਨੂੰ ਜਵਾਨ ਬਣਾਉਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾਉਣਾ ਵੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।