ਉਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਔਰਤ ਸੀ? ਜਿਸ ਨੇ ਗਿੱਲੀ ਲੱਕੜ ਉਠਾ ਕੇ ਅੱਗ ਬਾਲੀ। ਜੋ ਕੋਠੇ ‘ਤੇ ਲਾਲ ਮਿਰਚਾਂ ਪੀਸ ਕੇ ਸਾਲਨ ਪਕਾਉਂਦੀ ਸੀ। ਸਵੇਰ ਤੋਂ ਸ਼ਾਮ ਤੱਕ ਚੱਲੋ-ਚੱਲ ਪਰ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਸਿਰ ਢੱਕ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਉਂਦੀ ਸੀ। ਜਿਹੜੇ ਪੱਖੇ ਹੱਥੀਂ ਝੂਲਾ ਮਾਰਦੀ ਸੀ। ਜੋ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ‘ਤੇ ਠਹਿਰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਰਸਮਾਂ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਬਿਸਤਰਿਆਂ ‘ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਾਰਪੇਟ ਅਤੇ ਚਾਦਰ ਵਿਛਾ ਦਿੰਦੀ ਸੀ। ਬਸਦ ਇਸਰਾਰ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਬਿਸਤਰੇ ‘ਤੇ ਬਿਠਾਉਂਦੀ ਸੀ। ਜੇ ਬਹੁਤ ਗਰਮੀ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਰੁਹਾਫਜ਼ਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੀਣ ਨੂੰ ਦਿੰਦੀ। ਜੋ ਆਪਣੀਆਂ ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਸਵੈਟਰ ਬੁਣਨਾ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਸੀ। ਜੋ “ਕਲਮਾਂ” ਉੱਕਰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੱਕੜ ਦੇ ਫਰੇਮ ਵਿੱਚ ਸਜਾਉਂਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਭੇਜਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਿਸਤਰੇ ‘ਤੇ ਬਿਠਾਉਂਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਨਮਾਜ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿਰਹਾਣਾ ਮੋੜ ਲੈਂਦੀ ਸੀ। ਜੋ ਵੀ ਖੜਕਾਉਂਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਹ ਖਾਣਾ ਖੁਆਉਂਦੀ ਸੀ। ਜੇ ਗੁਆਂਢੀ ਕੁਝ ਮੰਗਦੇ ਤਾਂ ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੰਦੀ। ਜਿਸਨੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦੇ ਕਈ ਗੁਰ ਸਿਖਾਏ। ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਹੰਝੂ ਵਹਾ ਦਿੰਦੀ। ਜੇ ਕੋਈ ਬੀਮਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਕੋਲ ਜਾਂਦੀ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਕੋਈ ਤਿਉਹਾਰ ਆਉਂਦਾ ਸੀ, ਅਸੀਂ ਮਿਲ ਕੇ ਮਨਾਉਂਦੇ ਸੀ। ਉਹ ਕਿਹੜੇ ਦਿਨ ਸਨ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਦੋਸਤ ਦੇ ਘਰ ਜਾਂਦੇ ਸੀ? ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਵੀ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਉਸਨੂੰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਖੁਆਉਂਦੀ ਸੀ। ਜੇਕਰ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰ ਵਿਆਹ ਦੀ ਪਾਰਟੀ ਹੋਵੇ ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਸੁਆਉਂਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਮੇਰੀ “ਮਾਂ” ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਔਰਤ ਸੀ…? ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਵਿਹਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਗਲੀਆਂ-ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਭਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।