ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨੌਜਵਾਨ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ, ਬੌਧਿਕ ਡੂੰਘਾਈ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਮਕਸਦ ਪ੍ਰਤੀ ਅਟੁੱਟ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 28 ਸਤੰਬਰ 1907 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬੰਗਾ ਵਿਖੇ ਜਨਮੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਬਹਾਦਰੀ, ਕੁਰਬਾਨੀ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਸਰਦਾਰ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਾਚਿਆਂ, ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ‘ਤੇ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ।
ਕੁਝ ਜੀਵਨ ਲੰਬੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਕੁਝ ਜੀਵਨ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਡੇ (ਮਹਾਨ) ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਸਿਰਫ਼ 23 ਸਾਲ ਜੀਏ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇ ਨੌਂ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਬੀਤ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਵੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਜੋ ਚੀਜ਼ ਅਸਾਧਾਰਨ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੰਨੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ 23 ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਕੀ ਪੜ੍ਹਿਆ, ਕੀ ਸੋਚਿਆ, ਕੀ ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਲਈ ਡਟੇ ਰਹੇ। ਉਹ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਨੌਜਵਾਨ ਸਨ, ਪਰ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪਰਿਪੱਕ ਸਨ।
ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ, ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਇਸ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਸਨ। ਉਹ ਇੱਕ ਪਾਠਕ, ਲੇਖਕ, ਚਿੰਤਕ ਅਤੇ ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ, ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸਿਰਫ਼ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਸ਼ਾਸਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਬਰਾਬਰੀ, ਨਿਆਂ, ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ‘ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਨਾ ਵੀ ਸੀ। ਜਜ਼ਬਾਤ ਤੋਂ ਪੜਤਾਲ ਤੱਕ, ਪੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੱਕ, ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਅਮਲ ਤੱਕ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਅੱਜ ਵੀ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।
1919 ਦੇ ਜਲਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਕਤਲੇਆਮ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਮਨ ‘ਤੇ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਸਥਾਨ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਬੋਤਲ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਣ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਯਾਦ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੀੜਾ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸ, ਰਾਜਨੀਤੀ, ਦਰਸ਼ਨ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਲਈ, ਇਨਕਲਾਬ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸਿਰਫ਼ ਕਾਰਵਾਈ ਜਾਂ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਮਨ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਵੀ ਸੀ। 8 ਅਪ੍ਰੈਲ 1929 ਨੂੰ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਟੁਕੇਸ਼ਵਰ ਦੱਤ ਨੇ ਸੈਂਟਰਲ ਲੈਜਿਸਲੇਟਿਵ ਅਸੈਂਬਲੀ (ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ) ਵਿੱਚ ਬੰਬ ਸੁੱਟੇ ਅਤੇ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਸਮਝਦੇ ਸਨ ਕਿ ਅਦਾਲਤ ਦਾ ਕਮਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕ ਮੰਚ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਵੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣਾ ਬੌਧਿਕ ਸਫ਼ਰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੈਦੀਆਂ ਲਈ ਬਿਹਤਰ ਸਲੂਕ ਅਤੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਣ-ਸਤਿਕਾਰ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਿਆਂ ਭੁੱਖ-ਹੜਤਾਲ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਭਾਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਰੀਰਕ ਤਾਕਤ ਘਟਦੀ ਗਈ, ਪਰ ਪੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਲਿਖਣ ਪ੍ਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨੂੰਨ ਬਰਕਰਾਰ ਰਿਹਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ‘ਜੇਲ੍ਹ ਡਾਇਰੀ’ (Jail Notebook) ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਨੌਜਵਾਨ ਦੀ ਸੋਚ ਦੀ ਝਲਕ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਸਿੱਖਣਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ।
23 ਮਾਰਚ 1931 ਨੂੰ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਦੇ ਨਾਲ ਲਾਹੌਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ 23 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਸਨ। “ਇਨਕਲਾਬ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ” ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਦਾ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਬਣ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਅਗਿਆਨਤਾ ਤੋਂ ਗਿਆਨ, ਡਰ ਤੋਂ ਹਿੰਮਤ, ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਤੋਂ ਇਨਸਾਫ਼, ਵਿਤਕਰੇ ਤੋਂ ਬਰਾਬਰੀ ਅਤੇ ਨਫ਼ਰਤ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖਤਾ ਵੱਲ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਸੱਦੇ ਵਜੋਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਥਾਪਿਤ ਵਿਚਾਰਾਂ ‘ਤੇ ਸਵਾਲ ਉਠਾਉਣ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਸਬੂਤਾਂ ਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣਾਂ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਦਰਸਾਇਆ।
ਇਹ ਸਬਕ ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਢੁਕਵਾਂ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਇੰਟਰਨੈੱਟ, ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ, ਡਿਜੀਟਲ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ ਅਤੇ ਨਕਲੀ ਬੁੱਧੀ (ਆਰਟੀਫਿਸ਼ੀਅਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ) ਦੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਜਿੱਥੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੁਰੰਤ ਉਪਲਬਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ, ਸਿਰਫ਼ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੋਣਾ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਦੇਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੜ੍ਹਨਾ, ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਵਾਲ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਚਣਾ ਸਿੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਦਿਮਾਗ ਦੀ ਤਾਕਤ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਦੇ ਬਦਲਦਾ ਨਹੀਂ; ਸਗੋਂ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਵਿੱਚ ਉਦੋਂ ਬਦਲਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸੱਚ ਅਤੇ ਤਰਕ ਇਸ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ।
23 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਨੌਜਵਾਨ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਘੜਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜੀਵਨ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਹਿੰਮਤ, ਕੁਰਬਾਨੀ ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਜੋ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੱਕ ਕਾਇਮ ਰਹਿਣਗੇ। ਇਸ ਲਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਸਿਰਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਅਰਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਉਣਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਅਤੇ ਹਿੰਮਤ, ਸਿੱਖਿਆ, ਬਰਾਬਰੀ ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਣ-ਸ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਉਮਰ ਵਿੱਚ 23 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਸੋਚ ਪੱਖੋਂ ਅਮਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤੇਈ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸਦੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਰਾਸਤ ਬਣ ਗਈ।
ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਦਿਵਸ ‘ਤੇ ਨਿਮਰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ।