ਭਾਰਤ ਨੇ ਡਿਜੀਟਲ ਸੈਕਟਰ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੇ 12 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਮਿਸਾਲ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇਖੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਡਿਜੀਟਲ ਖਪਤਕਾਰ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਭਾਰਤ ਹੁਣ ਆਰਟੀਫੀਸ਼ੀਅਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ (AI), ਸੈਮੀਕੰਡਕਟਰ, ਕੁਆਂਟਮ ਤਕਨਾਲੋਜੀ, ਸੁਪਰਕੰਪਿਊਟਿੰਗ ਅਤੇ ਡੇਟਾ ਸੈਂਟਰਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਅਤਿ-ਆਧੁਨਿਕ ਤਕਨਾਲੋਜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਸਥਾਪਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੱਥ ਸ਼ੀਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਡਿਜੀਟਲ ਇੰਡੀਆ ਮੁਹਿੰਮ, ਤਕਨੀਕੀ ਨਵੀਨਤਾ, ਅਤੇ ਡਿਜੀਟਲ ਜਨਤਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ (DPI) ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਡਿਜੀਟਲ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ, ਖੋਜ, ਸਟਾਰਟਅੱਪਸ ਅਤੇ ਹੁਨਰ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਨਿਰੰਤਰ ਨਿਵੇਸ਼ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਨਵੀਨਤਾ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ ਹੈ। AI, ਸੈਮੀਕੰਡਕਟਰ, ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਿੰਗ, ਸਾਈਬਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਕਲਾਉਡ ਕੰਪਿਊਟਿੰਗ ਵਰਗੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਸ਼ਨ-ਅਧਾਰਿਤ ਕੰਮ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਤਕਨੀਕੀ ਸਵੈ-ਨਿਰਭਰਤਾ ਵੱਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ 5G ਨੈੱਟਵਰਕ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ, 5G ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲਗਭਗ 99.9 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਬਿਹਤਰ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਕਨੈਕਟੀਵਿਟੀ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਕਨੈਕਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 2014 ਵਿੱਚ 251.5 ਮਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੇ 2026 ਵਿੱਚ 1,028.6 ਮਿਲੀਅਨ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਾਡਬੈਂਡ ਕਨੈਕਸ਼ਨ 2014 ਵਿੱਚ 61 ਮਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਦਸੰਬਰ 2025 ਤੱਕ 995.6 ਮਿਲੀਅਨ ਹੋ ਗਏ। ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਪਹੁੰਚ ਵਧਾਉਣ ਨੇ ਸਿੱਖਿਆ, ਸਿਹਤ, ਡਿਜੀਟਲ ਭੁਗਤਾਨ, ਈ-ਕਾਮਰਸ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਯੋਗ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।
ਭਾਰਤ ਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੁਪਰਕੰਪਿਊਟਿੰਗ ਮਿਸ਼ਨ (NSM) ਦੇ ਤਹਿਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ 4,500 ਕਰੋੜ ਦੇ ਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਤਹਿਤ, ਦੇਸ਼ ਭਰ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ 38 ਸੁਪਰਕੰਪਿਊਟਰ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਯੁਕਤ ਸਮਰੱਥਾ 47 ਪੇਟਾਫਲੋਪ ਹੈ। ਮਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ‘ਪਰਮ ਰੁਦਰ’ ਸੁਪਰਕੰਪਿਊਟਰ ਲੜੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੈ।
ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕੇਂਦਰੀ ਬਜਟ 2026-27 ਵਿੱਚ ਇੰਡੀਆ ਸੈਮੀਕੰਡਕਟਰ ਮਿਸ਼ਨ (ISM) 2.0 ਦਾ ਵੀ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਜੂਨ 2026 ਤੱਕ ਲਗਭਗ 1.64 ਲੱਖ ਕਰੋੜ ਦੇ 12 ਵੱਡੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੈਮੀਕੰਡਕਟਰ ਫੈਬ, ਦੋ ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਸੈਮੀਕੰਡਕਟਰ ਯੂਨਿਟ, ਅਤੇ ਨੌਂ ਪੈਕੇਜਿੰਗ ਯੂਨਿਟ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਿੱਪ ਨਿਰਮਾਣ ਨੂੰ ਹੁਲਾਰਾ ਦੇਣਗੇ ਅਤੇ ਆਯਾਤ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਘਟਾਉਣਗੇ।
ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਸਮਰਪਿਤ ਕੁਆਂਟਮ ਖੋਜ ਕੇਂਦਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 150 ਤੋਂ ਵੱਧ ਖੋਜਕਰਤਾ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਨੇ 1,000 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਲੰਬੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੁਆਂਟਮ ਸੰਚਾਰ ਨੈੱਟਵਰਕ ਦਾ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਛੇ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਇੱਕ ਕਾਰਨਾਮਾ ਹੈ।
ਫਰਵਰੀ 2026 ਵਿੱਚ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਅਮਰਾਵਤੀ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ‘ਕੁਆਂਟਮ ਵੈਲੀ’ ਲਈ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਕੁਆਂਟਮ ਖੋਜ ਅਤੇ ਨਵੀਨਤਾ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ।
ਆਰਟੀਫੀਸ਼ੀਅਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ (AI) ਅੱਜ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ 2024 ਵਿੱਚ 10,300 ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇ ਨਿਵੇਸ਼ ਨਾਲ ਇੰਡੀਆ AI ਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ AI ਖੋਜ, ਸਟਾਰਟਅੱਪ, ਕੰਪਿਊਟਿੰਗ ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਹੁਨਰ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਮਾਰਚ 2026 ਤੱਕ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 1.8 ਲੱਖ ਸਟਾਰਟਅੱਪ ਸਰਗਰਮ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲਗਭਗ 89 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ AI ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। AI ਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਤਹਿਤ, 38,000 ਤੋਂ ਵੱਧ GPUs ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਸਾਂਝੀ ਕੰਪਿਊਟਿੰਗ ਸਹੂਲਤ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ‘AI Kosh’ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ‘ਤੇ 12,115 ਤੋਂ ਵੱਧ ਡੇਟਾਸੈੱਟ ਅਤੇ 306 AI ਮਾਡਲ ਉਪਲਬਧ ਕਰਵਾਏ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਖੋਜ ਅਤੇ ਨਵੀਨਤਾ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਲਾਉਡ ਕੰਪਿਊਟਿੰਗ, AI ਅਤੇ ਡਿਜੀਟਲ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੀ ਵਧਦੀ ਮੰਗ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਭਾਰਤ ਦਾ ਡੇਟਾ ਸੈਂਟਰ ਉਦਯੋਗ ਵੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫੈਲ ਰਿਹਾ ਹੈ।