ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਕਤਲੇਆਮ (1919) ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਅੱਜ ਦੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੱਤਾ ਅਤੇ ਲੋਕਤੰਤਰ ਵਿਚਕਾਰ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਸਬੰਧਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਵੀ ਹੈ। ਜਨਰਲ ਡਾਇਰ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕਤਲੇਆਮ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ ਨੂੰ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੱਤੀ, ਪਰ ਇਸਨੇ ਇਹ ਵੀ ਸਿਖਾਇਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਸੱਤਾ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕ ਚੁੱਪ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਖੂਨ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਲੋਕਤੰਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਅਪਰਾਧ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਵਾਲ ਉਠਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਦਬਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਉਸੇ ਰਸਤੇ ‘ਤੇ ਹਾਂ ਜੋ ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਵਰਗੇ ਦੁਖਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਾ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ – ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਚੇਤਾਵਨੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵਜੋਂ। ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਅੱਜ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ: ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਸਵਾਲਾਂ ਤੋਂ ਡਰਨਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਦੇਣਾ ਸਿੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
13 ਅਪ੍ਰੈਲ 1919, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ। ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਦਿਨ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸਨ – ਕੁਝ ਰੋਲਟ ਐਕਟ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਵਕ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਲਈ, ਕੁਝ ਸਿਰਫ਼ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਉਣ ਲਈ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫੌਜ ਦੇ ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਜਨਰਲ ਰੇਜੀਨਾਲਡ ਡਾਇਰ ਆਪਣੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨਾਲ ਅੰਦਰ ਦਾਖਲ ਹੋਏ, ਬਾਗ਼ ਦਾ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਗੇਟ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦੇ ਭੀੜ ‘ਤੇ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਲਗਭਗ ਦਸ ਮਿੰਟਾਂ ਵਿੱਚ 1650 ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾਈਆਂ ਗਈਆਂ। ਸੈਂਕੜੇ ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਏ। ਕੰਧਾਂ ਖੂਨ ਨਾਲ ਲੱਥਪੱਥ ਸਨ। ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਿਰਣਾਇਕ ਮੋੜ ਆਇਆ। ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਕਤਲੇਆਮ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦੁਖਾਂਤ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਹ ਸਾਮਰਾਜੀ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਸਿਖਰ ਸੀ। ਪਰ ਅੱਜ, 100 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਪੁੱਛਣਾ ਪਵੇਗਾ – ਕੀ ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਇੱਕ ਦੁਖਾਂਤ ਕਹਾਣੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਇੱਕ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਦੇ ਲੋਕਤੰਤਰ ਨੂੰ ਵੀ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਜਨਰਲ ਡਾਇਰ ਤੋਂ ਅੱਜ ਦੀ ਸੱਤਾ ਤੱਕ
ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਜਨਰਲ ਡਾਇਰ ਨੇ ਕਤਲੇਆਮ ਨੂੰ “ਜ਼ਰੂਰੀ ਕਾਰਵਾਈ” ਦੱਸਿਆ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਝਿੜਕਿਆ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ “ਸੱਚਾ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ” ਵੀ ਕਿਹਾ। ਇਹ ਘਟਨਾ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤਾਕਤ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਕਿੰਨੀ ਜ਼ਾਲਮ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ, ਜਦੋਂ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਰੋਧ ਕਰ ਰਹੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ‘ਤੇ ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਕੁੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਸਹਿਮਤੀ ਨੂੰ “ਦੇਸ਼ਧ੍ਰੋਹ” ਦਾ ਲੇਬਲ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਵਾਲ ਉੱਠਦਾ ਹੈ – ਕੀ ਅੱਜ ਵੀ ਸਥਾਪਤੀ ਦੀ ਉਹੀ ‘ਡਾਇਰ ਮਾਨਸਿਕਤਾ’ ਜਿਉਂਦੀ ਹੈ?
ਵਿਰੋਧ ਅਤੇ ਲੋਕਤੰਤਰ: ਇੱਕ ਨਾਜ਼ੁਕ ਰਿਸ਼ਤਾ
ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੀ ਨੀਂਹ ਅਸਹਿਮਤੀ ‘ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਲੋਕ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਸਵਾਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਆਲੋਚਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਦੀ ਮੰਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਤਾਂ ਲੋਕਤੰਤਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇੱਕ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਨਿਹੱਥੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਲਈ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਵਾਲ ਉਠਾਏ ਸਨ। ਜੇਕਰ ਅੱਜ ਸਵਾਲ ਉਠਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ “ਦੇਸ਼ ਵਿਰੋਧੀ” ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੀ ਅਸੀਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਕੁਝ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣਾ ਅਪਰਾਧ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ “ਰਾਸ਼ਟਰ” ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਲੋਕਤੰਤਰ ਲਈ ਖ਼ਤਰੇ ਦੀ ਘੰਟੀ ਵੱਜਦੀ ਹੈ।
ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਨਾ ਸਜਾਓ
ਜਦੋਂ 2021 ਵਿੱਚ ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਯਾਦਗਾਰ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਤਾਂ ਇਸਦੀ ਤਿੱਖੀ ਆਲੋਚਨਾ ਹੋਈ। ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੀਆਂ ਲਾਈਟਾਂ, ਸਜਾਏ ਹੋਏ ਗਲਿਆਰੇ, ਡਿਜੀਟਲ ਸ਼ੋਅ – ਸਭ ਕੁਝ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਇੱਕ “ਘਟਨਾ” ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਾਂਗ ਜਾਪਦਾ ਸੀ।
ਕੀ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਨੂੰ ਸੈਲਫੀ ਪੁਆਇੰਟ ਬਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?
ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਕੰਮ ਸਿਰਫ਼ ਉਸਤਤ ਗਾਉਣਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦੇਣਾ ਵੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਅਤੀਤ ਦੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਜਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਉਸ ਚੇਤਾਵਨੀ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਇਸਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਨੂੰ ਸਜਾਉਂਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਗੁਆ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।
ਸੱਤਾ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬਦਲ ਗਈ ਹੈ, ਇਰਾਦਾ ਨਹੀਂ।
ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸਮਝਿਆ। ਅੱਜ, ਜਦੋਂ ਸਾਡੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਸੰਸਥਾਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ “ਅਸੁਵਿਧਾਜਨਕ” ਸਮਝ ਕੇ ਦਬਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਹੈ। ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਬੰਦ, ਮੀਡੀਆ ਕੰਟਰੋਲ, ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ‘ਤੇ ਹਮਲੇ – ਇਹ ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤ ਦੇ “ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ” ਹਨ। ਫ਼ਰਕ ਸਿਰਫ਼ ਇੰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਬੰਦੂਕ ਦੀ ਥਾਂ ਸੋਟੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਡਾਇਰ ਦੀ ਥਾਂ ਸਿਸਟਮ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਅੰਦੋਲਨਾਂ – ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਸੋਧ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿਰੁੱਧ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ, ਕਿਸਾਨ ਅੰਦੋਲਨ, ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅੰਦੋਲਨ – ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਵੀ ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਸੜਕਾਂ ‘ਤੇ ਉਤਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਪਹਿਲਾਂ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਸਗੋਂ ਤਾਕਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣਾ ਕੋਈ ਅਪਰਾਧ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਦੀ ਘਟਨਾ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇਣਾ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ। ਅਤੇ ਇਹ ਅਧਿਕਾਰ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਕਤਲੇਆਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ‘ਨਾਈਟਹੁੱਡ’ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਅਸਹਿਯੋਗ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਮੰਨਿਆ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪਲ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ। ਅੱਜ, ਜੇ ਕੋਈ ਨਾਗਰਿਕ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ “ਗੱਦਾਰ” ਕਿਉਂ ਐਲਾਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਕੀ ਕੌਮ ਉਹੀ ਹੈ ਜੋ ਸਰਕਾਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ? ਜਾਂ ਕੀ ਇੱਕ ਕੌਮ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਇਸਦੇ ਨਾਗਰਿਕ ਇਕੱਠੇ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ?
ਕੀ ਅਸੀਂ ਇਤਿਹਾਸ ਦੁਹਰਾ ਰਹੇ ਹਾਂ?
ਭਾਰਤ ਅੱਜ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਲੋਕਤੰਤਰ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਵੋਟ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਇਹ ਪਾਰਦਰਸ਼ਤਾ, ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕ ਆਜ਼ਾਦੀਆਂ ‘ਤੇ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਸਵਾਲਾਂ ਤੋਂ ਡਰਨ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਮੀਡੀਆ ਪੱਖਪਾਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਦਾਲਤਾਂ ਚੁੱਪ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ – ਤਾਂ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦਾ ਦਮ ਘੁੱਟਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਇਆ ਉਹ ਇਸੇ ਚੁੱਪ ਅਤੇ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਸੀ। ਅੱਜ ਵੀ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਪੱਤਰਕਾਰ ਸੱਚਾਈ ਦਾ ਪਰਦਾਫਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ “ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ” ਹੈ – ਸੱਚਾਈ ਦੀ।
ਸਾਨੂੰ ਕੀ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ?
ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਅਧਿਆਏ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਚੇਤਾਵਨੀ ਵਜੋਂ ਸਿਖਾਈ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣਾ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਹੈ, ਅਪਰਾਧ ਨਹੀਂ। ਸਾਨੂੰ ਅਸਹਿਮਤੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਨਾਗਰਿਕ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਦੇਸ਼ਧ੍ਰੋਹੀ ਕਹਿਣਾ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਹੈ। ਹਰ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੀ ਹੋਂਦ ਲੋਕਾਂ ਕਰਕੇ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਜਨਤਾ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਦਬਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸਦਾ ਨੈਤਿਕ ਆਧਾਰ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਵਰਗੇ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਜੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਸੈਲਾਨੀ ਆਕਰਸ਼ਣਾਂ ਵਜੋਂ।
ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਅਜੇ ਵੀ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।
ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਕਾਲਾ ਅਧਿਆਇ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਅੱਜ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਢੁਕਵੀਂ ਚੇਤਾਵਨੀ ਵੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਸਵਾਲ ਉਠਾਉਣ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ, ਲੋਕਤੰਤਰ ਅਧੂਰਾ ਰਹੇਗਾ। ਇਹ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਮਿੰਟ ਦਾ ਮੌਨ ਰੱਖਣ ਜਾਂ ਫੁੱਲ ਭੇਟ ਕਰਨ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਾ ਰੱਖੀਏ। ਸਾਨੂੰ ਉਸਦਾ ਸੁਪਨਾ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ – ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਭਾਰਤ ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਕਤੀ ਜਵਾਬਦੇਹ ਹੋਵੇ, ਨਾਗਰਿਕ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣਾ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰ ਹੋਵੇ, ਅਪਰਾਧ ਨਾ ਹੋਵੇ।
ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਅਜੇ ਵੀ ਬੋਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਅਸੀਂ ਸੁਣ ਰਹੇ ਹਾਂ?