ਭਾਰਤ ਜਦੋਂ ਆਪਣੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ 80 ਸਾਲ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਉਪਲਬਧੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ, ਤਕਨੀਕੀ ਨਵੀਨਤਾ ਅਤੇ ਬੌਧਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਇੱਕ ਅਸਾਧਾਰਣ ਸਫ਼ਰ ’ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਵੀ ਸਮਾਂ ਹੈ। 1947 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਨੇ ਸੀਮਤ ਵਿਗਿਆਨਕ ਢਾਂਚੇ ਵਾਲੇ ਨਵੇਂ ਆਜ਼ਾਦ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਖੋਜ, ਦਵਾਈ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਸੂਚਨਾ ਤਕਨਾਲੋਜੀ, ਪਰਮਾਣੂ ਵਿਗਿਆਨ, ਬਾਇਓਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ ਤੱਕ ਦਾ ਲੰਮਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤ ਸਾਹਮਣੇ ਬੇਹੱਦ ਵੱਡੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਸਨ। ਗਰੀਬੀ ਵਿਆਪਕ ਸੀ, ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ ਘੱਟ ਸੀ, ਸਿਹਤ ਸਹੂਲਤਾਂ ਸੀਮਤ ਸਨ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸੀ। ਫਿਰ ਵੀ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਨੇ ਇਹ ਸਮਝ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਆਧੁਨਿਕ ਅਤੇ ਆਤਮਨਿਰਭਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਲਈ ਵਿਗਿਆਨ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੋਵੇਗਾ। ਬੁਨਿਆਦੀ ਖੋਜ, ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ, ਚਿਕਿਤਸਾ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਢਾਂਚੇ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ।
ਭਾਰਤ ਦੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਅਧਿਆਇ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਾਦੇ ਅਤੇ ਸੀਮਤ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭਾਰਤ ਨੇ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁਲਾੜ ਵਿੱਚ ਭੇਜਣ, ਚੰਦਰਮਾ ਅਤੇ ਮੰਗਲ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉੱਨਤ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਤਕਨਾਲੋਜੀਆਂ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਚੰਦਰ ਮਿਸ਼ਨਾਂ ਨੇ ਚੰਦਰਮਾ ਬਾਰੇ ਸਾਡੀ ਸਮਝ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਮੰਗਲ ਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸੁਚੱਜੀ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਅਤੇ ਸੀਮਤ ਸਰੋਤਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਮਹੱਤਵਾਕਾਂਖੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਉਪਲਬਧੀਆਂ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਪਲਬਧੀਆਂ ਨੇ ਲੱਖਾਂ ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਵੱਲ ਨਵੇਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਦੇਖਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਖੁਰਾਕ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਬਦਲਾਅ ਲਿਆਂਦਾ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਖੁਰਾਕ ਦੀ ਦਰਾਮਦ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਖੁਰਾਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵੱਲ ਲਿਜਾਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਨੇ ਸੋਕੇ-ਰੋਧੀ ਫ਼ਸਲਾਂ, ਸੁਧਰੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ, ਬਾਇਓਟੈਕਨਾਲੋਜੀ, ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ-ਅਨੁਕੂਲ ਖੇਤੀ ਵਰਗੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤਰੱਕੀ ਕੀਤੀ। ਅੱਜ ਚੁਣੌਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਵੱਧ ਭੋਜਨ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਕੁਦਰਤੀ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਭੋਜਨ ਉਤਪਾਦਨ ਕਰਨਾ ਹੈ।
ਸਿਹਤ ਖੇਤਰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤਰੱਕੀ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦਵਾਈ ਉਦਯੋਗ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਫ਼ਾਇਤੀ ਦਵਾਈਆਂ ਅਤੇ ਟੀਕਿਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਉਤਪਾਦਕ ਵਜੋਂ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਬਣਾਈ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਡਾਕਟਰੀ ਮਾਹਿਰਾਂ ਨੇ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ, ਨਿਦਾਨ, ਬਾਇਓਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਸਿਹਤ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਕੋਵਿਡ-19 ਮਹਾਮਾਰੀ ਦੌਰਾਨ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਤਜਰਬੇ ਨੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ, ਟੀਕਾ ਵਿਕਾਸ, ਉਤਪਾਦਨ ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਢਾਂਚੇ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ।
ਸੂਚਨਾ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਸ਼ਾਇਦ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਦਿੱਖਣਯੋਗ ਬਦਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਕੁਝ ਦਹਾਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਅੱਜ ਭਾਰਤ ਸਾਫ਼ਟਵੇਅਰ, ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਸੇਵਾਵਾਂ, ਦੂਰਸੰਚਾਰ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਨਵੀਨਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿਸ਼ਵ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਜਨਤਕ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਸੇਵਾਵਾਂ, ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਭੁਗਤਾਨ, ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਦੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਣੂ ਊਰਜਾ, ਪਦਾਰਥ ਵਿਗਿਆਨ, ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ, ਦਵਾਈ ਉਦਯੋਗ, ਜੈਨੇਟਿਕਸ, ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਨਵਿਆਉਣਯੋਗ ਊਰਜਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਖੋਜ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਅਜਿਹੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਜੋ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੂਰਜੀ ਊਰਜਾ, ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਵਾਹਨਾਂ, ਉੱਨਤ ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਸਾਫ਼ ਤਕਨਾਲੋਜੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਧੁਨਿਕ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਗਾਤਾਰ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੱਠ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਉਪਲਬਧੀ ਸ਼ਾਇਦ ਕੋਈ ਇੱਕ ਖੋਜ ਜਾਂ ਤਕਨੀਕੀ ਉਪਲਬਧੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੈ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ, ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾਵਾਂ, ਖੋਜ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਆਈਆਈਟੀਜ਼, ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ, ਇੰਜੀਨੀਅਰਾਂ, ਡਾਕਟਰਾਂ ਅਤੇ ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਪਰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤਰੱਕੀ ਦੇ 80 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸੋਚਣ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਗਲਾ ਕਦਮ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਭਾਰਤ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਮੀ, ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ, ਉਭਰ ਰਹੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਖੁਰਾਕ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਊਰਜਾ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ, ਜੈਵ-ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਨੈਤਿਕ ਸਵਾਲਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਜਟਿਲ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਹੱਲ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਵਧੇਰੇ ਖੋਜ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ, ਅਧਿਆਪਕਾਂ, ਉਦਯੋਗ, ਨੀਤੀ-ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚਕਾਰ ਵਧੇਰੇ ਸਹਿਯੋਗ ਦੀ ਵੀ ਲੋੜ ਹੈ।
ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰੇਗਾ। ਵਿਗਿਆਨਕ ਜਿਗਿਆਸਾ ਨੂੰ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਲਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਯਾਦ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨ, ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣ, ਨਿਰੀਖਣ ਕਰਨ, ਕੁਝ ਨਵਾਂ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਖੋਜ ਕਰਨ ਦੇ ਮੌਕੇ ਮਿਲਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਸਕੂਲਾਂ ਅਤੇ ਕਾਲਜਾਂ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਬੂਤ ਖੋਜ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ, ਬਿਹਤਰ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅਸਲ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤਰੱਕੀ ਸਮਾਵੇਸ਼ੀ ਹੋਵੇ। ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਖੋਜ ਦੇ ਲਾਭ ਪੇਂਡੂ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ, ਕਿਸਾਨਾਂ, ਮਹਿਲਾਵਾਂ, ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਵਰਗਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਨਵੀਨਤਾ ਉਦੋਂ ਹੀ ਅਰਥਪੂਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਇਹ ਆਮ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਜਦੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ 81ਵੇਂ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਯਾਤਰਾ ਸਾਨੂੰ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਬਕ ਦਿੰਦੀ ਹੈ: ਰਾਸ਼ਟਰ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸਰੋਤਾਂ ਜਾਂ ਆਰਥਿਕ ਦੌਲਤ ਨਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਸਗੋਂ ਗਿਆਨ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਸ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਹੱਲ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨਾਲ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਤੋਂ ਖੇਤਾਂ ਤੱਕ, ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਤੋਂ ਉਪਗ੍ਰਹਿਆਂ ਤੱਕ, ਕਲਾਸਰੂਮਾਂ ਤੋਂ ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਨੈੱਟਵਰਕਾਂ ਤੱਕ—ਵਿਗਿਆਨ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਅੱਠ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ। ਸੀਮਤ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਮਰੱਥਾ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰੀ ਤਕਨੀਕੀ ਮਹੱਤਵਾਕਾਂਖਾ ਤੱਕ ਦਾ ਇਹ ਸਫ਼ਰ ਲਗਨ, ਕਲਪਨਾਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਆਤਮਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ।
ਅਗਲਾ ਅਧਿਆਇ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਮਹੱਤਵਾਕਾਂਖੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਨਵੀਂ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਦੇਸ਼ ਬਣਨ ਦਾ ਟੀਚਾ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਸਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਹੁਨਰਮੰਦ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਮੌਲਿਕ ਵਿਚਾਰਕਾਂ, ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਖੋਜੀਆਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ 80 ਸਾਲਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਨਿਰਮਾਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦਹਾਕੇ ਖੋਜ, ਨਵੀਨਤਾ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਗਵਾਈ ਦੇ ਯੁੱਗ ਬਣਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।