ਸਿਨੇਮਾ ਸਿਰਫ਼ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਸਮਾਜ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਅਤੇ ਬਦਲਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਮੁੱਲਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਵੀ ਹੈ। ਕਈ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਨੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ, ਰਵਾਇਤਾਂ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਪਰਦੇ ’ਤੇ ਜੀਵੰਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ। ਗੀਤ-ਸੰਗੀਤ, ਮੇਲੇ, ਰਸਮਾਂ, ਰਵਾਇਤੀ ਪਹਿਰਾਵੇ, ਖਾਣ-ਪੀਣ ਅਤੇ ਸਾਂਝੇ ਸਮਾਗਮ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦਾ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਪਰ ਅੱਜ ਸਿਨੇਮਾ ਦਾ ਬਦਲਦਾ ਰੂਪ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਕਹਾਣੀ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਹਾਣੀ ਕਹਿਣ ਦੇ ਢੰਗ, ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਪਸੰਦ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਆ ਰਹੇ ਬਦਲਾਅ ਦੇ ਨਾਲ ਰਵਾਇਤੀ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖਧਾਰਾ ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਥਾਂ ਮਿਲਦੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਦੀਵਾਲੀ, ਹੋਲੀ, ਦੁਸਹਿਰਾ, ਬੈਸਾਖੀ, ਲੋਹੜੀ, ਪੋਂਗਲ, ਓਣਮ, ਈਦ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹੋਰ ਖੇਤਰੀ ਤਿਉਹਾਰ, ਜੋ ਕਦੇ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਗਹਿਰਾਈ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਹੁਣ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹਾਸ਼ੀਏ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਦਾ ਇਹ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਤੋਂ ਤਿਉਹਾਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ, ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ, ਸੰਗੀਤ ਵੀਡੀਓਜ਼ ਅਤੇ ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਸਮੱਗਰੀ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਜ਼ਰੂਰ ਬਦਲ ਗਈ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸੇ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸਿਰਫ਼ ਸਜਾਵਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮੁੜ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ, ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਮਿਲਾਪ, ਪੁਰਾਣੇ ਮਨ-ਮੁਟਾਅ ਦੂਰ ਕਰਨ, ਖੁਸ਼ੀ ਸਾਂਝੀ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਮੇਲ-ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੌਕਾ ਬਣ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਅੱਜ ਕਈ ਵਾਰ ਤਿਉਹਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਪਿਛੋਕੜ, ਛੋਟੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਜਾਂ ਵਪਾਰਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਬਦਲਾਅ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਭਾਰਤੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਬਦਲਦੀ ਬਣਤਰ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਵੱਡੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿੰਦੇ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾਦਾ-ਦਾਦੀ, ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ, ਬੱਚਿਆਂ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਥਾਂ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਬਣਦੇ ਸਨ। ਤਿਉਹਾਰ ਸਾਂਝੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਸਾਂਝੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਛੋਟੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦਾ ਵਧਣਾ, ਸ਼ਹਿਰੀ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਲਈ ਹੋ ਰਿਹਾ ਪ੍ਰਵਾਸ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਉਣ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਵੀ ਬਦਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਿਨੇਮਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦੇ ਵਧਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੇ ਕਹਾਣੀ ਕਹਿਣ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਦਰਸ਼ਕ ਹੁਣ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਅਤੇ ਵੈੱਬ ਸੀਰੀਜ਼ ਕਈ ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ ’ਤੇ ਦੇਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ ਵਾਲੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਦੀ ਚੁਣੌਤੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਲੰਮੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਦ੍ਰਿਸ਼, ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ, ਰਵਾਇਤੀ ਰਸਮਾਂ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮਿਲਾਪ ਨੂੰ ਘੱਟ ਸਮਾਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਸਿਨੇਮਾ ’ਤੇ ਵਪਾਰਕ ਦਬਾਅ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਕਸਰ ਅਜਿਹੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਦਰਸ਼ਕ ਵਰਗ ਮਿਲ ਸਕੇ। ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਖੇਤਰ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਦੂਜੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਲਈ ਅਣਜਾਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਮਹੱਤਵਾਕਾਂਖਾ, ਰਿਸ਼ਤੇ, ਅਪਰਾਧ, ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਜਾਂ ਨਿੱਜੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਧੇਰੇ ਸਰਵਵਿਆਪਕ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਵਿਆਪਕ ਵਪਾਰਕ ਪਹੁੰਚ ਲਈ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਕਈ ਵਾਰ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਵਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਜਦੋਂ ਸਿਨੇਮਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਆਪਣੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮਾਹੌਲ ਨੂੰ ਗੁਆਉਣ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?
ਸਮਾਜ ਆਪਣਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਅਜਾਇਬ ਘਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ। ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੇ ਤਜਰਬਿਆਂ, ਕਹਾਣੀਆਂ, ਗੀਤਾਂ, ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਪਹਿਰਾਵੇ, ਰਸਮਾਂ ਅਤੇ ਸਾਂਝੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਊਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਿਨੇਮਾ ਕੋਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲਣ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਫ਼ਿਲਮ ਅਜਿਹੀ ਰਵਾਇਤ ਨੂੰ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਪੀੜ੍ਹੀ ਸ਼ਾਇਦ ਉਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ।
ਤਿਉਹਾਰ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਧਾਰਮਿਕ ਜਾਂ ਰਵਾਇਤੀ ਸਮਾਗਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ, ਇਕੱਠੇ ਬੈਠਣ, ਭੋਜਨ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ, ਸ਼ੁਭਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦੇਣ, ਪੁਰਾਣੇ ਮਨ-ਮੁਟਾਅ ਭੁੱਲਣ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦੇ ਹਨ। ਦਾਦਾ-ਦਾਦੀ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਰਵਾਇਤਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਮਾਪੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਸੰਸਕਾਰ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਸਾਂਝੇ ਜਸ਼ਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਸਿਨੇਮਾ ਅਜਿਹੇ ਪਲਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰਥਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਮਨੋਰੰਜਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ—ਉਹ ਸਮਾਜਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਵੀ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰੀਏ। ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਵਿਹੜਾ, ਰਵਾਇਤੀ ਭੋਜਨ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰ, ਨਵੇਂ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੇ ਬੱਚੇ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਘਰ ਜਾਂਦੇ ਗੁਆਂਢੀ ਅਤੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜਦਾ ਸੰਗੀਤ—ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਆਪਣਾਪਣ ਅਤੇ ਸਾਂਝ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਅਜਿਹੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਏ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਲਈ ਸਿਨੇਮਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਰਵਾਇਤਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਅਤੇ ਸਮਝਣ ਦੀ ਇੱਕ ਖਿੜਕੀ ਬਣਿਆ।
ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਆਧੁਨਿਕ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਵਧੇਰੇ ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਪਾਤਰ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲਾ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕੰਮ ਦੇ ਦਬਾਅ ਨਾਲ ਜੂਝ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਉਲਝਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਨਿੱਜੀ ਮਹੱਤਵਾਕਾਂਖਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਹਾਣੀਆਂ ਗਲਤ ਨਹੀਂ ਹਨ; ਇਹ ਆਧੁਨਿਕ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਹਕੀਕਤਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਵਾਦ ਮੁੱਖ ਕਥਾ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਪੱਖ ਘੱਟ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦਾ ਵਧਦਾ ਵਪਾਰੀਕਰਨ ਵੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਤਿਉਹਾਰ ਹੁਣ ਵੱਡੇ ਖਪਤਕਾਰੀ ਸਮਾਗਮਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਲੈਂਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ, ਖਰੀਦਦਾਰੀ ਮੁਹਿੰਮਾਂ, ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਰੁਝਾਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਂਡਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਈ ਵਾਰ ਤਿਉਹਾਰ ਦੀ ਮੂਲ ਭਾਵਨਾ ’ਤੇ ਹਾਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਿਨੇਮਾ ਵੀ ਇਸੇ ਵਪਾਰਕ ਮਾਹੌਲ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਖ਼ਤਰਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਰਥ ਖਪਤ, ਵਿਲਾਸਤਾ ਅਤੇ ਦਿਖਾਵੇ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਵੇ।
ਤਿਉਹਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਮਹਿੰਗੇ ਕੱਪੜਿਆਂ, ਸਜਾਵਟ, ਤੋਹਫ਼ਿਆਂ ਜਾਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਲਈ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਮਹੱਤਤਾ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ, ਸ਼ੁਕਰਾਨੇ, ਭਾਈਚਾਰੇ, ਰਵਾਇਤ ਅਤੇ ਸਾਂਝੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਇੰਨੀ ਤਾਕਤ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਫ਼ਰਕ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਾਨੂੰ ਅਤੀਤ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਦਰਸ਼ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਸਾਰੀਆਂ ਰਵਾਇਤੀ ਪ੍ਰਥਾਵਾਂ ਬਰਾਬਰ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਮਾਵੇਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਸਨ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤਰੱਕੀ ਦੇ ਨਾਲ ਕਈ ਰਵਾਇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਬਦਲਾਅ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਿਰਫ਼ ਪੁਰਾਣੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਹਰ ਰਵਾਇਤ ਨੂੰ ਬਚਾ ਕੇ ਰੱਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ। ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਕਸਤ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮਕਸਦ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਅਤੀਤ ਵਿੱਚ ਰੋਕ ਦੇਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਾਰਥਕ ਮੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹੋਏ ਰਵਾਇਤਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਬਦਲਣ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇਣਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸਮਕਾਲੀ ਫ਼ਿਲਮਕਾਰਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੌਕਾ ਹੈ।
ਸਿਨੇਮਾ ਸਿਰਫ਼ ਪੁਰਾਣੇ ਤਿਉਹਾਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਫ਼ਿਲਮ ਦਿਖਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਘਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਪਰਵਾਸੀ ਪਰਿਵਾਰ ਆਪਣਾ ਤਿਉਹਾਰ ਕਿਵੇਂ ਮਨਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਕਹਾਣੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਪਲੇ-ਵਧੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ-ਦਾਦੀ ਦੀਆਂ ਰਵਾਇਤਾਂ ਨਾਲ ਮੁੜ ਜੁੜਨ ’ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਫ਼ਿਲਮ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਉਂਦੇ ਦਿਖਾ ਕੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਦਭਾਵਨਾ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਖੇਤਰੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਇੱਥੇ ਖਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਇੱਕੋ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਧਰਾਤਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਅਨੇਕਾਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਰਵਾਇਤਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੰਗਮ ਹੈ। ਹਰ ਖੇਤਰ ਦੇ ਆਪਣੇ ਤਿਉਹਾਰ, ਲੋਕ-ਗੀਤ, ਖਾਣੇ, ਹਸਤ-ਕਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਰਸਮਾਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਲੋਹੜੀ, ਕੇਰਲ ਦਾ ਓਣਮ, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਦਾ ਪੋਂਗਲ, ਅਸਾਮ ਦਾ ਬਿਹੂ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦਾ ਗਣੇਸ਼ ਉਤਸਵ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਅਨੇਕ ਹੋਰ ਖੇਤਰੀ ਤਿਉਹਾਰ ਕਹਾਣੀ ਕਹਿਣ ਲਈ ਬੇਹੱਦ ਸਮਰੱਥ ਸਮੱਗਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਯੁੱਗ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਲਈ ਨਵੇਂ ਮੌਕੇ ਵੀ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਸਿਰਫ਼ ਸਿਨੇਮਾਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਤੱਕ ਬੱਝੇ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਦੂਜੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸੂਬੇ ਦੇ ਦਰਸ਼ਕ ਲਈ ਅਣਜਾਣ ਤਿਉਹਾਰ ਵੀ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਨੁਭਵ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਵੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਰ ਮੰਨ ਲੈਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਨੌਜਵਾਨ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜੇਕਰ ਇਸ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ, ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਅਤੇ ਰੁਚਿਕਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਸਮੱਸਿਆ ਸ਼ਾਇਦ ਦਿਲਚਸਪੀ ਦੀ ਕਮੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਾਰਥਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦੀ ਕਮੀ ਹੈ।
ਸਕੂਲ, ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਕੋਈ ਤਿਉਹਾਰ ਕਿਵੇਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਿਉਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਮੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਨਾਲ ਤਿਉਹਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸਮਾਗਮ ਨਾ ਰਹਿ ਕੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਨੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਮੰਚ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖਧਾਰਾ ਦੇ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਥਾਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਛੋਟੀਆਂ ਵੀਡੀਓਜ਼, ਤਸਵੀਰਾਂ, ਡਾਕੂਮੈਂਟਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਰਚਨਾਕਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਆਮ ਲੋਕ ਵੀ ਆਪਣੀਆਂ ਰਵਾਇਤਾਂ ਦੇ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦਾ ਇਹ ਲੋਕਤੰਤਰਿਕਰਨ ਇੱਕ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਤਬਦੀਲੀ ਹੈ।
ਫਿਰ ਵੀ ਮੁੱਖਧਾਰਾ ਦੇ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਭਾਸ਼ਾ, ਫੈਸ਼ਨ, ਵਿਵਹਾਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੋਚ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੋ ਚੀਜ਼ ਪਰਦੇ ’ਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦਿਖਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵਾਲੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪਰਦੇ ਤੋਂ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਲੋਕ-ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਘੱਟ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਲਈ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦੋਹਰੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਦਿਖਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਿਹਾ ਉਹ ਹੈ, ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵੀ ਦਿਵਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਭੁੱਲਣ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ’ਤੇ ਹੈ।
ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੀ ਘੱਟ ਰਹੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਕਟ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਤਿਉਹਾਰ ਘਰਾਂ, ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ, ਮੰਦਰਾਂ, ਮਸਜਿਦਾਂ, ਚਰਚਾਂ, ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ, ਗਲੀਆਂ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਜਿਊਂਦੇ ਰਹਿਣਗੇ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਸਿਨੇਮਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣਾਉਣਾ ਘੱਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਯਾਦ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਾਧਿਅਮ ਜ਼ਰੂਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਦਾ ਹੱਲ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਹਰ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਕੋਈ ਤਿਉਹਾਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਲੋੜ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈ ਕਿ ਫ਼ਿਲਮਕਾਰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਕਹਾਣੀ ਇਸ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਸਾਰਥਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ।
ਸਿਨੇਮਾ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚਕਾਰ ਚੋਣ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਦੋਵੇਂ ਇਕੱਠੇ ਚੱਲ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਪੱਖੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਸਮਾਜ ਵੀ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮਿਲਾਪ, ਲੋਕ-ਰਵਾਇਤਾਂ, ਸਥਾਨਕ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ, ਰਵਾਇਤੀ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਸਾਂਝੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਸਿਨੇਮਾ ਅਕਸਰ ਉਦੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਅਤੇ ਨਵਾਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਤਿਉਹਾਰ ਬਦਲਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ, ਪਰਵਾਸ, ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੇ ਅੰਤਰ, ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੰਭਾਲ, ਸਮਾਜਿਕ ਬਰਾਬਰੀ, ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਦਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਰੰਗੀਨ ਪਿਛੋਕੜ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਮਾਜ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਾਤਰ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਸਿਨੇਮਾ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬਦਲਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਮਾਜ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬਦਲਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਬਦਲਦੇ ਸਿਨੇਮਾਈ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਤਿਉਹਾਰ ਕਿਸੇ ਭੁੱਲੀ ਹੋਈ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀਆਂ ਸਿਰਫ਼ ਸਜਾਵਟੀ ਯਾਦਾਂ ਬਣ ਕੇ ਨਾ ਰਹਿ ਜਾਣ। ਉਹ ਸਾਡੀ ਪਹਿਚਾਣ ਦੀਆਂ ਜੀਵੰਤ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀਆਂ ਬਣੇ ਰਹਿਣ—ਇਹ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸਿਰਫ਼ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀ ਵੀ ਹੈ। ਸਿਨੇਮਾ ਅੱਗੇ ਵਧੇ, ਪਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਕੇ ਨਹੀਂ। ਤਿਉਹਾਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬਦਲਣ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਰੂਹ ਨਾ ਗੁਆਉਣ। ਚੁਣੌਤੀ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਪਰਦਾ ਆਧੁਨਿਕ ਹੁੰਦਾ ਜਾਵੇ, ਉਸ ’ਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਾਡੀਆਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਯਾਦਾਂ ਚੁੱਪਚਾਪ ਗਾਇਬ ਨਾ ਹੋ ਜਾਣ।