ਭਾਰਤ ਨੇ ਲਿੰਗ ਸਮਾਨਤਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਤਰੱਕੀ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਪਰ World Economic Forum (WEF) ਦੀ Global Gender Gap Report 2026 ਮੁਤਾਬਕ ਦੇਸ਼ ਅਜੇ ਵੀ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ’ਤੇ 131ਵੇਂ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਲਿੰਗ ਪਾੜੇ ਦਾ 64.5 ਫ਼ੀਸਦੀ ਹਿੱਸਾ ਬੰਦ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਸਕੋਰ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸੁਧਾਰ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਰੈਂਕਿੰਗ 131ਵੇਂ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਹੀ ਰਹੀ। WEF ਦਾ ਇਹ ਸੂਚਕਾਂਕ 145 ਅਰਥਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਸਮਾਨਤਾ ਨੂੰ ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਖੇਤਰਾਂ—ਆਰਥਿਕ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਅਤੇ ਮੌਕੇ, ਸਿੱਖਿਆ, ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਜੀਵਨ, ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ—ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਮਾਪਦਾ ਹੈ। 2026 ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਲਿੰਗ ਪਾੜੇ ਦਾ 69.2 ਫ਼ੀਸਦੀ ਹਿੱਸਾ ਬੰਦ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਕ ਭਾਰਤ ਦਾ Economic Participation and Opportunity ਸਕੋਰ ਸਿਰਫ਼ 41.2 ਫ਼ੀਸਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਨਾਲੋਂ 0.5 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਅੰਕ ਵੱਧ ਹੈ, ਪਰ 2013 ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ 44.6 ਫ਼ੀਸਦੀ ਸਕੋਰ ਤੋਂ ਹਾਲੇ ਵੀ ਘੱਟ ਹੈ। ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਦੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ labour-force participation parity ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੌਲੀ ਤਰੱਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। 2026 ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਸਕੋਰ 44.1 ਫ਼ੀਸਦੀ ਰਿਹਾ।
ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਸਮਾਨਤਾ ਦਾ ਸਕੋਰ 2006 ਦੇ 26.6 ਫ਼ੀਸਦੀ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ 2026 ਵਿੱਚ 49.9 ਫ਼ੀਸਦੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਰ ਸੀਨੀਅਰ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ, ਮੈਨੇਜਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉੱਚ ਅਹੁਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਹਾਲੇ ਵੀ ਘੱਟ ਹੈ; ਇਸ ਸੂਚਕ ਦਾ ਸਕੋਰ 13.1 ਫ਼ੀਸਦੀ ਰਿਹਾ।
ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਾਲੀ ਤਸਵੀਰ ਆਰਥਿਕ ਖੇਤਰ ਨਾਲੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਖਰੀ ਹੈ। Educational Attainment ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਕੋਰ 96.6 ਫ਼ੀਸਦੀ ਹੈ।
ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਕ ਭਾਰਤ ਨੇ ਸੈਕੰਡਰੀ ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਪੱਧਰ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਲਿੰਗ ਸਮਾਨਤਾ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਕੋਰ ਲਗਭਗ ਬਰਾਬਰੀ ਦੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਬਾਲਗ ਸਾਖਰਤਾ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਪਾੜਾ ਹਾਲੇ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਤਰੱਕੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਇਹ ਤਰੱਕੀ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਤਬਦੀਲ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।
ਭਾਰਤ ਦਾ Political Empowerment ਸਕੋਰ 24.5 ਫ਼ੀਸਦੀ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਚਾਰਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਵਾਲਾ ਉਪ-ਸੂਚਕ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲਿੰਗ ਸਮਾਨਤਾ ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਦੂਰੀ ਬਾਕੀ ਹੈ।
ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਪਾੜਾ 2026 ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ 16.1 ਫ਼ੀਸਦੀ ਬੰਦ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮੰਤਰੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਇਹ ਸਕੋਰ 5.9 ਫ਼ੀਸਦੀ ਹੈ। ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਕ ਮੰਤਰੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਕੋਰ 2019 ਵਿੱਚ 30 ਫ਼ੀਸਦੀ ਦੇ ਉੱਚ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਘਟਿਆ।
2006 ਤੋਂ 2026 ਤੱਕ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੁੱਲ ਲਿੰਗ ਸਮਾਨਤਾ ਸਕੋਰ ਵਿੱਚ 4.3 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਅੰਕਾਂ ਦਾ ਸੁਧਾਰ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਕ ਇਸ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਮੌਜੂਦਾ ਅੰਕੜੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਤੇ ਸਿਆਸੀ ਫ਼ੈਸਲਾ ਲੈਣ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਡਾ ਫ਼ਰਕ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਪੂਰੇ ਖੇਤਰ ਵਜੋਂ 64.5 ਫ਼ੀਸਦੀ ਸਕੋਰ ਨਾਲ ਅੱਠ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੱਤਵੇਂ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵੀ ਆਰਥਿਕ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਅਤੇ ਮੌਕੇ ਹਨ। WEF ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਕ ਲਿੰਗ ਸਮਾਨਤਾ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਤਰੱਕੀ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ; ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਵਿੱਚ ਭਾਗੀਦਾਰੀ, ਆਮਦਨ, ਸੀਨੀਅਰ ਅਹੁਦਿਆਂ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਫ਼ੈਸਲਾ ਲੈਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।