ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ – ਭਾਰਤ ਦੇ ਰੱਖਿਆ ਉਤਪਾਦਨ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਬਦਲਾਅ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦੇ 5ਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਲੜਾਕੂ ਜਹਾਜ਼ Advanced Medium Combat Aircraft (AMCA) ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦੇ ਪ੍ਰੋਟੋਟਾਈਪ ਵਿਕਾਸ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ Hindustan Aeronautics Limited (HAL) ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਕਦਮ ਇਸ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ HAL ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੜਾਕੂ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਣ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਮੁੱਖ ਸਰਕਾਰੀ ਕੰਪਨੀ ਰਹੀ ਹੈ। AMCA ਦੇ ਇਸ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਨਿੱਜੀ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।
AMCA ਕੀ ਹੈ?
AMCA ਭਾਰਤ ਦਾ 5ਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਾ ਆਧੁਨਿਕ ਲੜਾਕੂ ਜਹਾਜ਼ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਦੀਆਂ ਭਵਿੱਖ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਜਹਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕ Stealth Technology, ਨਵੇਂ ਰਡਾਰ ਅਤੇ ਸੈਂਸਰ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਥਿਆਰ ਰੱਖਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ Electronic Warfare ਵਰਗੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਕਸਦ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਲੜਾਕੂ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦੇਣਾ ਹੈ।
HAL ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ ਥਾਂ?
HAL ਇਸ ਸਮੇਂ Tejas Mk-2 ਸਮੇਤ ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਜਹਾਜ਼ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ‘ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਰੱਖਿਆ ਸਕੱਤਰ ਆਰ. ਕੇ. ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ HAL ਕੁਝ ਤਕਨੀਕੀ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ AMCA ਦੇ ਇਸ ਪੜਾਅ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ। ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਹੈ ਕਿ HAL ਨੂੰ AMCA ਦੇ ਪ੍ਰੋਟੋਟਾਈਪ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਮੌਜੂਦਾ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਇਸ ਨੂੰ HAL ਦੇ ਪੂਰੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਕਾਰੋਬਾਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋਣਾ ਨਹੀਂ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
ਹੁਣ ਕਿਹੜੀਆਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਹਨ?
HAL ਦੇ ਬਾਹਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ AMCA ਦੇ ਪ੍ਰੋਟੋਟਾਈਪ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਦਾਅਵੇਦਾਰ ਬਚੇ ਹਨ:
- Tata Advanced Systems
- L&T–BEL ਕੰਸੋਰਟੀਅਮ
- Bharat Forge–BEML–Data Patterns ਕੰਸੋਰਟੀਅਮ
ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਹੈ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਲੜਾਕੂ ਜਹਾਜ਼ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦੇ ਪ੍ਰੋਟੋਟਾਈਪ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਨਿੱਜੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੂੰ ਇੰਨੀ ਵੱਡੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।
ਲਗਭਗ 15,000 ਕਰੋੜ ਦਾ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ
AMCA ਦੇ ਇਸ ਵਿਕਾਸ ਪੜਾਅ ਦੀ ਕੀਮਤ ਲਗਭਗ 15,000 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਚੁਣੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਕੰਪਨੀ ਜਾਂ ਕੰਸੋਰਟੀਅਮ ਨੂੰ ਕੁੱਲ ਪੰਜ ਉੱਡਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰੋਟੋਟਾਈਪ ਤਿਆਰ ਕਰਨੇ ਹੋਣਗੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜ਼ਮੀਨੀ ਟੈਸਟਿੰਗ ਲਈ ਇੱਕ ਹੋਰ ਜਹਾਜ਼ ਜਾਂ ਟੈਸਟ ਏਅਰਫ੍ਰੇਮ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰੋਟੋਟਾਈਪਾਂ ‘ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਟੈਸਟ ਕੀਤੇ ਜਾਣਗੇ। ਉਡਾਣ, ਸੁਰੱਖਿਆ, ਹਥਿਆਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਤਕਨੀਕੀ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਵੱਲ ਵਧਿਆ ਜਾਵੇਗਾ।
ਪਹਿਲਾ AMCA ਪ੍ਰੋਟੋਟਾਈਪ ਕਦੋਂ ਉੱਡ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਰੱਖਿਆ ਸਕੱਤਰ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ, AMCA ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰੋਟੋਟਾਈਪ ਸਤੰਬਰ 2028 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਉਡਾਣ ਭਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਾਕੀ ਪ੍ਰੋਟੋਟਾਈਪ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਣਗੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਪ੍ਰੋਟੋਟਾਈਪ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਉਡਾਣ ਅਤੇ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਦੀ ਤਾਰੀਖ ਇੱਕੋ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਪਹਿਲੀ ਉਡਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਟੈਸਟਿੰਗ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਕੰਮ ਚੱਲ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਨਿੱਜੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਮੌਕਾ
AMCA ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਵਿੱਚ ਨਿੱਜੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਭੂਮਿਕਾ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰੱਖਿਆ ਉਤਪਾਦਨ ਖੇਤਰ ਲਈ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਦਮ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੱਡੇ ਲੜਾਕੂ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ HAL ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਹੀ ਹੈ। ਪਰ AMCA ਦੇ ਇਸ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਨਿੱਜੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਨਿੱਜੀ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਤਕਨੀਕੀ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਣ ਸਮਰੱਥਾ ਦਿਖਾਉਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲੇਗਾ।
AMCA ਭਾਰਤ ਲਈ ਕਿਉਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ?
ਭਾਰਤ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਾਜ਼ੋ-ਸਾਮਾਨ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਘਟਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। AMCA ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਯੋਜਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਭਾਰਤ ਕੋਲ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ 5ਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਾ ਆਧੁਨਿਕ ਲੜਾਕੂ ਜਹਾਜ਼ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਰੱਖਿਆ ਉਤਪਾਦਨ ਸਮਰੱਥਾ, aerospace technology ਅਤੇ private defence industry ਨੂੰ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ।
HAL ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਤਮ ਨਹੀਂ
HAL ਦਾ AMCA ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਪ੍ਰੋਟੋਟਾਈਪ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਾ ਹੋਣਾ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦਾ ਕਿ ਕੰਪਨੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੜਾਕੂ ਜਹਾਜ਼ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। HAL ਅਜੇ ਵੀ Tejas, Tejas Mk-2, helicopters ਅਤੇ ਹੋਰ aerospace projects ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ AMCA ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦਾ ਚੋਣ ਨੂੰ ਇੱਕ ਖਾਸ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦੇ ਖਾਸ ਪੜਾਅ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਦੇਖਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਹੀ ਹੋਵੇਗਾ।
ਕੀ ਹੈ ਪੂਰਾ ਮਾਮਲਾ?
ਸਿੱਧੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਹੀਏ ਤਾਂ AMCA ਦੇ ਪ੍ਰੋਟੋਟਾਈਪ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਇਸ ਵਾਰ HAL ਦੀ ਬਜਾਏ ਨਿੱਜੀ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਮੁਕਾਬਲਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਦਾਅਵੇਦਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ, ਜੋ ਪੰਜ flying prototypes ਤਿਆਰ ਕਰੇਗਾ। ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦੀ ਲਾਗਤ ਲਗਭਗ 15,000 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਹੈ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ AMCA ਪ੍ਰੋਟੋਟਾਈਪ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਉਡਾਣ ਲਈ ਸਤੰਬਰ 2028 ਦਾ ਟੀਚਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਕਦਮ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰੱਖਿਆ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਨਿੱਜੀ ਉਦਯੋਗ ਦੀ ਵਧਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।