ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਮਧੂਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਨਵੀਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਨਵੀਂ ਖੋਜ ਮੁਤਾਬਕ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਹਿਦ ਵਾਲੀ ਮਧੂਮੱਖੀ ਹੀ ਚੰਗੀ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੀ, ਸਗੋਂ ਕੁਝ ਛੋਟੀਆਂ ਮਧੂਮੱਖੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਅਤੇ ਸਾਫ਼ ਦੇਖ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹਨੀ ਬੀ (Honey bee) ਨੂੰ ਕੀੜਿਆਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਬਾਰੇ ਖੋਜ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਧੂਮੱਖੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅਤੇ ਦੇਖਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਬਾਰੇ ਕਾਫ਼ੀ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਮਧੂਮੱਖੀਆਂ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਦੇਖਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਸਾਡੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹਨੀ ਬੀ ਤੋਂ ਹੀ ਮਿਲੀ ਹੈ।
ਪਰ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਮਧੂਮੱਖੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲਗਭਗ 20,000 ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਲੁੰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਤੇ ਐਡਿਲੇਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਖੋਜਕਾਰਾਂ ਨੇ ਹੋਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਮਧੂਮੱਖੀਆਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਧੂਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਦੀਆਂ ਕਈ ਨਵੀਆਂ ਖੂਬੀਆਂ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲੱਗਾ। ਖੋਜਕਾਰਾਂ ਨੇ ਭੌਰਿਆਂ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਇਕੱਲੀਆਂ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮਧੂਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਮਧੂਮੱਖੀਆਂ ਹਨੀ ਬੀ ਵਾਂਗ ਵੱਡੀਆਂ ਬਸਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਰਾਣੀ ਮਧੂਮੱਖੀ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਮਧੂਮੱਖੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸੈੱਲਾਂ ਤੋਂ ਬਿਜਲਈ ਸੰਕੇਤ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ ਕਿ ਮਧੂਮੱਖੀਆਂ ਕਿੰਨੀ ਛੋਟੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਦੇਖ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਕਿੰਨੀ ਬਾਰੀਕ ਹੈ।
ਅਧਿਐਨ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਚਾਰਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਮਧੂਮੱਖੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਸੈੱਲਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਹਨੀ ਬੀ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਮਧੂਮੱਖੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਸਾਫ਼ ਪਾਈ ਗਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਧੂਮੱਖੀ ਨੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਖਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਹੈਰਾਨ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਸੀ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੀ ਛੋਟੀ ਬਲੂ-ਬੈਂਡਿਡ ਬੀ (Blue-banded bee), ਜਿਸ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਾਮ Amegilla murrayensis ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪੇਟ ’ਤੇ ਨੀਲੇ ਜਾਂ ਨੀਲੇ-ਸਲੇਟੀ ਰੰਗ ਦੀਆਂ ਧਾਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਹਨੀ ਬੀ ਤੋਂ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਲੁੰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ ਖੋਜਕਾਰ ਐਲੀਸਾ ਰਿਗੋਸੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਖੋਜਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈਰਾਨੀ ਇਸ ਗੱਲ ’ਤੇ ਹੋਈ ਕਿ ਇੰਨੀ ਛੋਟੀ ਬਲੂ-ਬੈਂਡਿਡ ਬੀ ਵੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਓਨੀ ਹੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਖ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿੰਨੀ ਹਨੀ ਬੀ ਦੇ ਨਰ ਮਧੂਮੱਖੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਹਨੀ ਬੀ ਦੇ ਨਰਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੰਮ ਉੱਡਦੇ ਸਮੇਂ ਰਾਣੀ ਮਧੂਮੱਖੀ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਹਿਲਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਪਛਾਣਨਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਨਵੀਂ ਖੋਜ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਚੰਗੀ ਨਜ਼ਰ ਲਈ ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੋਣਾ ਹੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਮਧੂਮੱਖੀ ਵੀ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਦਾ ਵੀ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਲੈਂਸ ਦਾ ਆਕਾਰ, ਰੌਸ਼ਨੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸੈੱਲਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ। ਖੋਜ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਮਧੂਮੱਖੀਆਂ ਨੇ ਚੰਗੀ ਨਜ਼ਰ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਲੁੰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਡੇਵਿਡ ਓ’ਕੈਰੋਲ ਮੁਤਾਬਕ ਮਧੂਮੱਖੀਆਂ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਨਜ਼ਰ ਲਈ ਕੋਈ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਤਰੀਕਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਵਧੀਆ ਨਜ਼ਰ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਇਹ ਅਧਿਐਨ ਸਿਰਫ਼ ਮਧੂਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਦਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਝ ਹੀ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਤਾਂ ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੱਲਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਖੋਜ ਦਾ ਲਾਭ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮਧੂਮੱਖੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਂਗ ਕੁਦਰਤ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਲੈ ਕੇ ਵਿਗਿਆਨੀ ਛੋਟੇ ਅਤੇ ਘੱਟ ਊਰਜਾ ਵਰਤਣ ਵਾਲੇ ਕੈਮਰੇ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਨਜ਼ਰ ਵਾਲੇ ਸਿਸਟਮ ਤਿਆਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਰੋਬੋਟਿਕਸ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਐਡਿਲੇਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਐਸੋਸੀਏਟ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸਟੀਵਨ ਵਾਈਡਰਮੈਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮਧੂਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਚੇ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵੱਖਰੀ ਅਤੇ ਦਿਲਚਸਪ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਹਨੀ ਬੀ ਨੇ ਕੀੜਿਆਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਬਾਰੇ ਸਾਡੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮਧੂਮੱਖੀ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਿਗਿਆਨੀ ਹੋਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚੰਗੀ ਨਜ਼ਰ ਲਈ ਕੋਈ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਕਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀਆਂ ਮਧੂਮੱਖੀਆਂ ਵੀ ਬੇਹੱਦ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਨਜ਼ਰ ਵਾਲਾ ਸਿਸਟਮ ਰੱਖ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।